Monnikstapuit | Oenanthe monacha

Geluid

Een weinig roepende soort. De roep is een zacht, droog tsjak of een fluitend vit. De zang is een gevarieerde, krassende strofe van fluitjes en imitaties van andere vogels, weinig luid en niet vaak te horen.

Herkenning

16–17,5 cm. Langgerekt, met een lange staart en een opvallend lange, slanke snavel. Het mannetje heeft een witte kruin en nek die als een kap tot op de mantel doorlopen, en een zwart gezicht, keel, borst, rug en vleugels; buik, stuit en onderstaartdekveren zijn wit. De staart is wit met zwarte middelste staartpennen en zonder of met een zeer smalle zwarte eindband. Het vrouwtje is egaal zandbruin met een lichte, oranjebruine stuit en staart, waarvan alleen de middelste pennen en een vage eindband donker zijn. In vlucht valt bij het vrouwtje de rossige staart op.

Verwarrings­soorten

De rouwtapuit (Oenanthe lugens) is kleiner en korter van staart, met een witte kruin die niet tot op de mantel doorloopt, een zwarte, T-vormige staarttekening en warm bruingele onderstaartdekveren; de zwarte keel loopt niet tot op de borst. De witkruintapuit (Oenanthe leucopyga) is geheel zwart met alleen een witte kruin en een witte stuit en staart. De bonte tapuit (Oenanthe pleschanka) heeft een donkere rug, maar is kleiner en heeft een zwarte eindband op de staart. Het vrouwtje lijkt met haar rossige staart op een vrouwtje roodstaarttapuit (Oenanthe chrysopygia), maar is groter, slanker, bleker en langsnaveliger.

Leefgebied

De kaalste rotswoestijn: steile kloven, rotswanden en puinhellingen, droge wadi's met weinig of geen begroeiing, vaak op heet laagland en tot zo'n 1.500 m. Nestelt in rotsspleten. Vangt insecten vaak in luchtige achtervolgingen vanaf een rotsblok.

Verspreiding en trek

In het oosten van Egypte: de Oostelijke Woestijn en het Rode Zeegebergte, en in de Sinaï. Verder in Zuid-Israël (de bergen rond Eilat en de rand van de Dode Zee), in Zuid-Jordanië (onder meer Wadi Rum, Petra en de Dode Zee-rift) en verspreid over het rotsige binnenland van Saoedi-Arabië, Jemen en Oman. In de Emiraten broedt hij schaars in het Hajargebergte; hij broedde vroeger meer in de Emiraten en Oman. In Irak en Koeweit is hij zeldzaam of een dwaalgast. Daarbuiten komt de soort voor in de Rode Zeeheuvels van Soedan, in Zuid-Iran, Afghanistan en Pakistan.

• Jaarrond
• Wintergast (ca. okt–mrt)
• Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

In Israël is hij een van de doelsoorten van de bergen rond Eilat, bijvoorbeeld in de kloof van Amram en de Shehoret-kloof, en van de Dode Zee-rift bij Ein Gedi; in Jordanië zoek je hem in Wadi Rum. Wees vroeg in de ochtend in het veld: in de middaghitte trekt hij zich in de schaduw van rotsen terug.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, maar in het gidsgebied over het algemeen schaars en verspreid, met lage dichtheden. In het Hajargebergte van de Emiraten en Oman is hij achteruitgegaan; de oorzaken zijn onduidelijk, al spelen verstoring en droogte vermoedelijk een rol.

Wetenschappelijke naam

Oenanthe monacha | (Temminck, 1825)

Temminck beschreef de soort in 1825 als Saxicola monacha; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Oenanthe werd in 1816 ingevoerd door Vieillot. Oenanthe gebruikte Aristoteles voor een vogel die niet meer thuis te brengen is; het woord komt van het Griekse oinos, oinoē 'wijn, wijnstok' en anthos 'bloem, bloei'. monacha gaat terug op het laat-Latijnse monachus 'monnik', naar de zwarte kap van het mannetje. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Luxor in Egypte.