Kemphaan | Calidris pugnax

Geluid

Op doortrek en in de winter vrijwel stil; soms een zacht, laag kuk of gruu bij het opvliegen.

Herkenning

Middelgroot, met een kleine kop op een vrij lange hals, een korte, licht gebogen snavel en vrij lange poten die oranje, geel of groenig kunnen zijn. Mannetjes zijn veel groter dan vrouwtjes. Buiten de broedtijd zijn beide seksen grijsbruin met donkere centra en lichte randen aan de veren, waardoor de bovendelen geschubd ogen; vaak een lichte zone rond de snavelbasis. In het voorjaar krijgen mannetjes een kraag en oorpluimen in zwart, wit, rossig of gebandeerd; op doortrek door het gebied zie je die meestal nog maar half ontwikkeld. Juvenielen zijn warm bruingeel met regelmatig geschubde bovendelen. In vlucht een smalle witte vleugelstreep en twee grote witte ovale vlekken aan weerszijden van de donkere stuit.

Verwarrings­soorten

Een juveniel vrouwtje lijkt soms op een tureluur (Tringa totanus) of een bosruiter (Tringa glareola), maar de kemphaan heeft een kortere snavel, een kleinere kop, geschubde in plaats van gestippelde bovendelen en in vlucht de witte ovale stuitvlekken. De gestreepte strandloper (Calidris melanotos), een dwaalgast uit Noord-Amerika en Siberië, heeft een scherp afgezette gestreepte borst en een geheel donkere middenstreep over de stuit. De blonde ruiter (Calidris subruficollis), eveneens dwaalgast, is kleiner, egaal bruingeel onder en heeft geen witte stuitvlekken.

Leefgebied

Ondiep zoet en brak water met modderige randen: ondergelopen akkers en bevloeiingsvelden, moerassen, rioolwaterplassen, stuwmeren, rijstvelden en de randen van zoutmeren; ook vochtig grasland en pivotvelden in de woestijn. Komt minder op open getijdenvlakten dan de meeste strandlopers.

Verspreiding en trek

Op doortrek in het hele gebied, van de Marokkaanse kust en de oases van de Sahara tot de Golf: in het voorjaar trekken grote aantallen over Noord-Afrika, de Nijlvallei, de Sinaï, Israël (Jordaanvallei, Eilat) en Jordanië, en de herfsttrek loopt breed over het Arabisch Schiereiland, Irak en de Levant. Overwintert in Marokko (vooral de Atlantische laagvlakten en Merja Zerga), Noord-Algerije, Tunesië, de Egyptische Nijldelta en Nijlvallei, Irak (de Mesopotamische moerassen), en verspreid in Saoedi-Arabië, de Golfstaten, Oman en Jemen, waar bevloeide landbouwgronden en rioolvijvers in de woestijn veel vogels trekken. Daarbuiten broedt hij van Noordwest-Europa tot Oost-Siberië en overwintert hij vooral in de Sahel, Oost- en Zuid-Afrika en Zuid-Azië.

• Jaarrond
• Zomergast (ca. okt–mrt)
• Wintergast (ca. apr–sep)
• Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

In maart en april zijn de akkers en visvijvers van de Jordaan- en Bet Sjeanvallei en de rioolvijvers rond Eilat goede plekken om groepen te zien die net uit Afrika komen, met mannetjes waarvan de kragen zich beginnen te vormen. In de Golfstaten zitten 's winters groepen op pivotvelden en grasvelden, onder meer rond Al Wathba en in de Al Ain-regio.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, maar de broedpopulaties in West-Europa zijn sterk ingestort door intensivering van de landbouw, en het zwaartepunt van de trekroute verschuift naar het oosten. In het gidsgebied wordt hij bedreigd door het droogvallen van wetlands, jacht op doortrekkers en vergiftiging op landbouwgronden; tegelijk bieden irrigatieprojecten en rioolwaterplassen in de woestijn nieuwe pleisterplaatsen.

Wetenschappelijke naam

Calidris pugnax | (Linnaeus, 1758)

Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Tringa Pugnax; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Calidris werd in 1804 ingevoerd door Merrem. Calidris gaat terug op het Griekse kalidris of skalidris, bij Aristoteles de naam van een niet nader bepaalde grijze oevervogel. pugnax is Latijn voor 'strijdlustig', naar het schijngevecht van de mannetjes op de baltsplaats. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.