Alle soorten › Eendachtigen › Eenden, ganzen en zwanen › Knobbeleend
Knobbeleend | Sarkidiornis melanotos
Knob-Billed Duck | Pato crestudo afroasiático
De knobbeleend is een grote, zwart-witte eend van tropische moerassen in Afrika en Zuid-Azië, waarvan het mannetje een grote zwarte knobbel boven op de snavel draagt. In het gidsgebied is hij een uiterst zeldzame dwaalgast, alleen bekend uit Dhofar in het zuiden van Oman.
Geluid
Grotendeels stil. In de broedtijd en bij verstoring een zacht, laag gesis en gegrom; bij het opvliegen een hees krrrk.
Opname: vir joshi — CC BY-NC-SA 3.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
56–76 cm; het mannetje is veel groter dan het vrouwtje. Kop en hals zijn wit met dichte zwarte stippels, de onderdelen wit, met bij het mannetje een zwarte streep langs de zijkant van de borst. Rug en vleugels zijn zwart met een sterke blauwgroene en bronzen glans. Het mannetje heeft een zwarte, opstaande knobbel op de snavel, die in de broedtijd sterk opzwelt; het vrouwtje mist die knobbel en is doffer. In vlucht geheel donkere, glanzende vleugels zonder wit, tegen een witte buik.
Verwarringssoorten
In het gebied geen echte verwarring. In vlucht kan het zwart-wit aan een bergeend (Tadorna tadorna) doen denken, maar die heeft witte vleugeldekveren en een kastanjebruine borstband. Ontsnapte of verwilderde tamme muskuseenden (Cairina moschata) kunnen zwart-wit zijn, maar hebben rode naakte huid rond de snavel en witte vleugelvlekken.
Leefgebied
Zoete moerassen, overstroomde graslanden, rijstvelden en tijdelijke plassen in bosrijke savanne, met dode bomen waarin hij zit en nestelt. In Oman is hij gezien in een met riet begroeide kustlagune (khawr) en op een landbouwbedrijf met waterbassins.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de leefgebieden van Noord-Afrika en het Midden-Oosten.
Verspreiding en trek
Uiterst zeldzame dwaalgast in Oman: in Dhofar op de Razat-boerderij in augustus 1990 en november 1996, en één vogel die van eind september tot half november 2024 in de kustlagune East Khawr bij Salalah verbleef. De herkomst, Afrika of Zuid-Azië, is onzeker. Daarbuiten in vrijwel heel Afrika ten zuiden van de Sahara, op Madagaskar en in Zuid- en Zuidoost-Azië van Pakistan tot Myanmar; de Zuid-Amerikaanse kamseend wordt nu als aparte soort gezien.
Hoe en wanneer kijken
Een dwaalgast in Dhofar valt het meest te verwachten na de zomermoesson, wanneer de lagunes rond Salalah vol water staan; controleer daar in de herfst de groepen eenden en de dode bomen langs de rietkraag.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd en in Afrika wijdverspreid, maar in Azië plaatselijk achteruitgegaan door drooglegging van wetlands en jacht. Maakt in Afrika na de regens grote nomadische verplaatsingen, wat het opduiken van dwaalgasten ver buiten het areaal verklaart.
Wetenschappelijke naam
Sarkidiornis melanotos | (Pennant, 1769)
Pennant beschreef de soort in 1769 als Anser melanotos; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Sarkidiornis werd in 1838 ingevoerd door Eyton. Sarkidiornis komt van het Griekse sarkidion, 'stukje vlees', en ornis, 'vogel' — naar de vlezige knobbel op de snavel van het mannetje. melanotos komt van het Griekse melas, 'zwart', en notos, 'rug', dus 'zwartrug', naar de glanzend zwarte bovendelen. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Sri Lanka.