Alle soorten › Valkachtigen › Valken en caracara's › Boomvalk
Boomvalk | Falco subbuteo
Eurasian Hobby | Alcotán europeo
De boomvalk is de Euraziatische tegenhanger van de australische boomvalk en hoort in dit gebied niet thuis: hij broedt van West-Europa tot Oost-Azië en overwintert in Afrika en Zuid-Azië, en alleen een enkele verdwaalde vogel heeft Australië ooit bereikt. Herkenning draait hier daarom niet om het genus maar om één vraag: is deze kleine, sikkelvleugelige valk werkelijk schoon wit van onderen?
Geluid
In dit gebied is de boomvalk vrijwel altijd zwijgzaam — een solitaire dwaalgast ver buiten zijn broedgebied heeft niemand om tegen te roepen. In het Euraziatische broedgebied laat hij bij het nest een scherpe, hoge en snel herhaalde reeks horen, kew-kew-kew-kew, doordringender en helderder dan de ratel van de australische boomvalk; daarnaast klinkt bij de voedseloverdracht een zachter, klagend wie-tjup. Reken er niet op dat geluid hier helpt bij de determinatie.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname gevonden; hieronder staat wel waar je op moet letten.
Herkenning
Een slanke, kleine valk van rond de dertig centimeter met lange, spitse, sikkelvormige vleugels en een korte, recht afgesneden staart: in silhouet een grote gierzwaluw. De bovenzijde is leigrijs met een donkere kruin en twee smalle zwarte baardstrepen, en daartegen steken een witte keel en een witte wangvlek scherp af. De onderzijde is helder wit tot roomwit met dichte, scherp afgetekende zwarte lengtestrepen, en daaronder zijn de broek en de onderstaartdekveren roestrood — bij de volwassen vogel een scherp begrensd, opvallend veld. Juveniele vogels zijn bruiner van boven, missen het rood en hebben een gelig getinte onderzijde.
Verwarringssoorten
De australische boomvalk (Falco longipennis) is de enige echte verwarringssoort en is hier de standaardvogel: die heeft een warm roestbruine tot geelbruine onderzijde zonder wit contrast, een bleke nekkraag die als lichte vlek blijft staan, en géén schoon afgetekende witte wangvlek. Elke 'boomvalk' in Australië is dus bij voorbaat een australische boomvalk tot het tegendeel met foto's is aangetoond. De slechtvalk (Falco peregrinus) is veel forser, met dwarsbandering in plaats van lengtestreping en een volledige zwarte helm. De australische torenvalk (Falco cenchroides) is rossig van boven en bidt.
Leefgebied
In zijn broedgebied is dit een vogel van open landschap met bosjes en bosranden, veelal bij meren, rivieren en moerassen, waar hij boven het water op zwaluwen, gierzwaluwen en libellen jaagt. De weinige vogels die dit gebied bereikten, zaten in vergelijkbaar terrein: open, half bebouwd land rond een zoetwaterplas aan de rand van de stad, met veel zwaluwen in de lucht.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar hoofdgroep en formatie.
Verspreiding en trek
Binnen het kaartvenster van deze gids is de boomvalk een uiterst zeldzame dwaalgast met één enkele erkende waarneming op het Australische vasteland: een adulte vogel bij South Lake, aan de zuidrand van Perth in West-Australië, op 6 februari 2016. Daarnaast zijn er twee aanvaarde waarnemingen van de Cocoseilanden (2010 en 2014) en enkele niet-aanvaarde meldingen van Christmaseiland en de Cocoseilanden. Nieuw-Zeeland en Norfolkeiland hebben geen erkende waarnemingen. Broeden doet hij hier niet: de vogels die opduiken zijn noordelijke broedvogels die op hun trek naar het zuiden te ver zijn doorgeschoten.
- Broedvogel (zomer)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
De kans is klein, maar de ingang is duidelijk: kijk bij elke 'australische boomvalk' in het Australische zomerhalfjaar naar de onderzijde en het gezicht. Wit met scherpe zwarte streping en een duidelijk witte wangvlek tegen een donkere kap — in plaats van roestbruin en vlak — is het teken om de camera te pakken. Fotografeer altijd, want een Australische zeldzaamheidscommissie aanvaardt zo'n geval niet op beschrijving alleen.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd (LC): de soort heeft een enorm broedareaal van de Atlantische kust tot Kamtsjatka en een wereldpopulatie in de honderdduizenden. Plaatselijk drukken pesticiden, het verdwijnen van kraaiennesten door gekapte bomenrijen en vervolging op de trekroute, maar er is geen wereldwijde achteruitgang. Voor Australië en Nieuw-Zeeland heeft de soort geen beschermingsopgave — ze komt er nauwelijks.
Wetenschappelijke naam
Falco subbuteo | Linnaeus, 1758
Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Falco Subbuteo; het geslacht is sindsdien ongewijzigd, vandaar geen haakjes om auteur en jaartal. Falco is Latijn voor 'valk'; subbuteo is samengesteld uit sub-, 'bijna, onder', en buteo, 'buizerd' — een naam die de kleinere valk onder de buizerds plaatst en uit de oude valkerijliteratuur stamt. De typelocatie is Europa, door Linnaeus zelf in 1761 in de Fauna Svecica beperkt tot Zweden. Het Nederlandse 'boomvalk' verwijst naar het broeden in oude kraaiennesten hoog in bomen.