Kleine torenvalk | Falco naumanni

Geluid

Veel luidruchtiger dan de torenvalk. Bij de kolonie een schor, rauw en drielettergrepig tsjè-tsjè-tsjè of kjè-kjè-kjè, lager en minder schel dan het kie-kie-kie van de torenvalk, vaak van veel vogels tegelijk.

Herkenning

29–33 cm, spanwijdte 58–72 cm. Iets kleiner en slanker dan een torenvalk, met kortere, spitsere vleugels en een wigvormige staart doordat de middelste pennen iets uitsteken. Het mannetje heeft een blauwgrijze kop zonder duidelijke baardstreep, een egaal roestbruine rug zonder zwarte vlekjes, een blauwgrijs paneel over de grote dekveren en okerkleurige, spaarzaam gestippelde onderdelen; van onderen is de vleugel witter en minder getekend dan bij de torenvalk. Van dichtbij zijn de nagels wit. Vrouwtje en jonge vogel zijn bruin en zwart gebandeerd en lijken sterk op een vrouwtje torenvalk, met een vagere baardstreep en een bleker gezicht. De jacht is luchtiger dan bij de torenvalk, met korte biddende stukken en veel zweefvlucht, vaak in groepjes.

Verwarrings­soorten

De torenvalk (Falco tinnunculus) is in de praktijk de enige verwarringssoort: groter, langer gestaart, met een afgeronde staart, een duidelijke baardstreep en zwarte nagels; het mannetje heeft een zwart gevlekte rug en mist het blauwgrijze vleugelpaneel. Vrouwtjes zijn lastig: let op de kortere wigstaart, het blekere gezicht, de lichtere ondervleugel en het groepsgedrag. Het vrouwtje van de roodpootvalk (Falco vespertinus) heeft een oranje kruin en onderdelen en een donker oogmasker.

Leefgebied

Open steppe, alfagrasvlakten, droge graslanden, graanakkers en extensief begraasd land, op de trek ook woestijnranden, oases en irrigatielandbouw. Broedt in kolonies in holtes van oude gebouwen, kasbahs, moskeeën, ruïnes, bruggen en rotswanden, soms midden in een stad. Jaagt op sprinkhanen, kevers en krekels, soms op kleine hagedissen en knaagdieren, en slaapt buiten de broedtijd gezamenlijk in bomen.

Verspreiding en trek

Zomergast en broedvogel in de Maghreb: verspreid over Marokko, vooral in de vlakten en hoogvlakten van het noorden en midden en in de Midden-Atlas, in het noorden van Algerije en Tunesië en plaatselijk in het noordwesten van Libië. In de Levant broedt een kleine, sterk afgenomen stand in Israël, onder meer rond Jeruzalem, de Gilboa en de Golan, en verder in Jordanië, Syrië, Libanon en Noord-Irak. In Egypte en vrijwel heel Arabië een doortrekker, in het voorjaar (februari–april) talrijker dan in het najaar; plaatselijk overwintert een enkele vogel. Daarbuiten van Iberië door Zuid-Europa en Turkije tot Centraal-Azië en Mongolië; overwintert vooral in de Sahel en zuidelijk Afrika.

• Jaarrond
• Zomergast (ca. okt–mrt)
• Wintergast (ca. apr–sep)
• Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

Zoek in Marokko een dorp of kasbah met oude lemen muren in de hoogvlakten bij Midelt of rond Fès en Meknès, en kijk in april en mei naar de daken: de vogels vliegen af en aan en roepen onophoudelijk. In Israël geven de nestkasten en daken rond Jeruzalem en de Gilboa in het voorjaar een goede kans. Bij het mannetje beslissen de ongevlekte roestbruine rug en het blauwgrijze vleugelpaneel.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd, na een ineenstorting in de tweede helft van de twintigste eeuw die de soort lang de status Kwetsbaar bezorgde. In het gebied speelt verlies van nestplaatsen door renovatie en sloop van oude gebouwen, intensivering van de landbouw en insecticiden; in Israël en Jordanië is de stand sterk teruggelopen en wordt hij met nestkasten ondersteund. Op de trek komt ook afschot en vangst voor.

Wetenschappelijke naam

Falco naumanni | Fleischer, 1818

Fleischer beschreef de soort in 1818 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Falco werd in 1758 ingevoerd door Linnaeus. Falco is Laatlatijn voor 'valk', van falx, falcis 'sikkel', naar de sikkelvormige klauwen van de vogel. naumanni eert de Duitse natuuronderzoeker Johann Friedrich Naumann. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zuid-Duitsland.