Wolf | Canis lupus

Sporen

De sporen die bij de vos uitsluitsel geven, doen dat bij de wolf niet. De prent is groot: de voorvoet meet ruwweg 8 tot 11 cm lang en 7 tot 9 cm breed, met vier tenen, forse ovale toppen en zware, stompe nagelindrukken, en de twee middelste tenen staan duidelijk vóór de buitenste. Een grote hond maakt dezelfde prent, en de latproef scheidt vos van hond, niet wolf van hond. De spoorlijn is het bruikbaarste veldkenmerk. Een wolf schnürt over grote afstand — achtervoet in de voorprent, prenten bijna op één lijn — en houdt die lijn kilometers lang aan, met een pas van 70 tot 90 cm en een grote regelmaat, dwars door open terrein, over bevroren sloten en langs bosranden, met vaste richting en zonder omwegen. Een hond loopt kort, slingert, keert terug, snuffelt zijwaarts en heeft bijna altijd een mens in de buurt; een menselijk spoor naast het dierenspoor beslist meer dan de prent zelf. In een roedel lopen de dieren in elkaars prenten, zodat een spoor van vijf wolven op dat van één lijkt. De keutel is 2 tot 3,5 cm dik en tot 20 cm lang, gedraaid, grijs en vol haar en botsplinters, met een geknepen punt, en ligt goed zichtbaar op kruispunten van bospaden, op zandwegen en midden op een route; hij verbleekt na verloop van tijd tot wit en krijtachtig. Een hond die brokvoer eet, laat een gladde, bruine drol zonder haar achter; dat verschil is reëel en vaak het eerste bruikbare. Verder is er de gedode prooi, meestal een ree, edelhert, damhert, wild zwijn of schaap, met beten in de keel en de flank en een opengetrokken buikholte; het karkas is na een paar nachten tot huid, kop en poten teruggebracht. Een lynx dekt zijn prooi juist af, een vos komt pas als aaseter. In het voorjaar is er de rendez-vousplek, een open plek in het bos waar de welpen worden achtergelaten: platgelopen gras, veel haar, botjes en keutels van verschillend formaat bij elkaar. Het gehuil is laag, langgerekt en aanzwellend, zonder blaffende elementen; het is kilometers ver te horen en is in de nazomer, wanneer de welpen mee-antwoorden, het eenvoudigste bewijs dat er een roedel gevestigd is.

In zijn leefgebied

Herkenning

Een grote, hoogbenige hondachtige met een rechte rug, brede borst, zware nek en een korte snuit met kleine, driehoekige, rechtopstaande oren. De staart is vol, hangt recht naar beneden of net iets boven de ruglijn en heeft meestal een donkere punt; hij wordt nooit opgekruld over de rug gedragen zoals bij veel honden. De kleur is grijs met roestbruine en okerkleurige tinten, een lichter masker rond snuit en wangen, en vaak een donkere zadelvlek en donkere strepen over de voorpoten; er zijn zwarte en bijna witte dieren. Op het Iberisch Schiereiland is de zwarte streep aan de voorzijde van de voorpoten kenmerkend, samen met de witte lip en de donkere staartband waaraan de Iberische wolf, Canis lupus signatus, zijn naam dankt; deze is iets kleiner en roodbruiner dan noordelijke wolven. De poten zijn lang en de voeten groot; in beweging draaft de wolf laag, met lange passen en aanhoudend, met de kop op de hoogte van de rug of iets eronder. De wintervacht is zwaar en maakt het dier breder; in juni is een verharende wolf mager en hoekig en wordt hij vaak voor een zieke hond aangezien. Een welp heeft in de late zomer al de lichaamsbouw van een volwassen dier, met een kortere snuit en een donkerder vacht. Een noordelijke wolvin weegt ongeveer tien keer zoveel als een vos van vier tot vijf kilo.

Gelijkende soorten

Het merendeel van de gemelde wolven betreft honden. Grote herdershondachtigen — Duitse en Oost-Europese herder, husky, malinois, en vooral de Tsjechoslowaakse wolfhond en de saarlooswolfhond, die uit kruisingen met wolven zijn gefokt — zijn op een cameravalbeeld of een telefoonfoto niet met zekerheid van een wolf te scheiden. Beslissend is de combinatie van kenmerken en niet één kenmerk: de wolf heeft een relatief kleiner oor, een kortere en bredere snuit, een langere poot en een hangende staart, en de kop is in verhouding zwaarder; een herdershond heeft een aflopende rug en grotere, spitsere oren. Een lichtgekleurde goudjakhals is de tweede vergissing: veel kleiner, ranker, met een spitsere snuit, een kortere staart en in verhouding hogere poten; hij komt in een deel van het verspreidingsgebied van de wolf voor. Een vos wordt alleen op afstand voor een wolvenwelp aangezien; de staart beslist, die bij de vos bijna twee derde van de romp haalt en een witte punt draagt. Schouderhoogte, kleur en de indruk van formaat op een foto zijn niet beslissend. In de praktijk beslissen alleen DNA uit speeksel, keutel of haar, of een reeks beelden waarop het gedrag te zien is.

Leefgebied

De soort stelt weinig eisen aan het landschap: taiga, gemengd bos, laagveen, steppe, bergweide tot boven de boomgrens, mediterrane maquis, uitgestrekte akkerbouwgebieden en zelfs oude militaire oefenterreinen en bruinkoolgroeves. In het Iberische noordwesten bewoont de wolf zowel bergheide en beukenbos als vrijwel boomloze graanvlakten. Nodig zijn niet wildernis maar voldoende hoefdieren en voldoende rust om overdag te liggen: een dicht bosje, een rietkraag, een jong bos, een ruig terrein waar geen mensen komen. Daardoor heeft de wolf zich ook gevestigd in dichtbevolkte, intensief gebruikte landschappen, zoals in Duitsland en Nederland. Open, dichtbevolkt cultuurland wordt niet principieel gemeden, maar daar wordt de soort bijna alleen 's nachts gezien.

Verspreiding

De wolf komt voor van Iberië en Italië tot Siberië, met de kern in Oost-Europa, de Balkan, de Karpaten en Rusland. De Iberische wolf en de Italiaanse wolf zijn twee zuidelijke populaties die de vervolging hebben overleefd. Op het Iberisch Schiereiland is de populatie groot en aaneengesloten: zij bewoont Galicië, Asturië, Cantabrië, Castilië en León — vooral Zamora, León en de Sierra de la Culebra — en een groot deel van Baskenland, La Rioja en het noorden van Palencia en Burgos. In de jaren zeventig was zij teruggedrongen tot het noordwesten; sinds de jaren tachtig herstelt zij zich naar het oosten en zuiden. De Duero is decennialang de bestuurlijke grens van het beheer geweest; ten zuiden daarvan zijn alleen kleine kernen over, en de geïsoleerde populatie van de Sierra Morena geldt als uitgestorven. In Portugal leeft de soort ten noorden van de Duero. Sinds omstreeks 2000 breidt de wolf zich vanuit de Duits-Poolse laagvlakte jaar op jaar westwaarts uit, naar Duitsland, Denemarken, Nederland, België, Frankrijk en de Alpen. In Nederland, waar de soort sinds 1869 ontbrak, verscheen in 2015 het eerste zwervende dier, werd in 2019 op de Veluwe de eerste worp geboren en leefden in 2024 elf roedels, met de Veluwe, de Drents-Friese grensstreek en Noord-Brabant en Limburg als kerngebieden. In België vestigde zich vanaf 2018 een roedel in de Limburgse grensstreek; in Wallonië leven wolven in de Hoge Venen en de Ardennen. Op de Britse Eilanden ontbreekt de wolf: hij werd in Engeland in de zestiende eeuw, in Schotland in de achttiende eeuw en in Ierland omstreeks 1786 uitgeroeid, en elke Britse melding betreft een ontsnapte hybride, een hond of een onbevestigde waarneming. Zwervende jonge dieren duiken honderden kilometers buiten het bekende gebied op en leggen zulke afstanden soms in enkele weken af; een wolf in open akkerland of op een heide buiten een bekend roedelgebied is bijna altijd zo'n zwerver.

• Inheems
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Levenswijze

De wolf is in bewoond gebied overwegend nachtactief en is veel meer overdag te zien waar de soort met rust wordt gelaten. Hij leeft in een roedel, die vrijwel altijd één familie is: een ouderpaar met de welpen van dit jaar en soms die van vorig jaar. De oude voorstelling van een roedel niet-verwante dieren die om de rangorde vechten, klopt niet. Het territorium meet van enkele tientallen tot enkele honderden vierkante kilometers, in Midden-Europa meestal enkele honderden, en wordt met keutels, urine en gehuil begrensd. De prooi is in Europa vooral ree, edelhert, damhert en wild zwijn, aangevuld met haas, klein wild en aas; waar vee onbeschermd staat, ook schapen en geiten, en in het Iberische noordwesten ook vee en aas van boerderijen. Er wordt eenmaal per jaar geworpen: paring in februari, na ruwweg 62 dagen vier tot zes welpen in april of mei, in een gegraven hol, een oude dassenburcht of onder een boomstronk. De welpen worden vanaf de zomer naar rendez-vousplekken verplaatst en jagen in het najaar mee. Jonge dieren trekken op ongeveer tweejarige leeftijd weg om een eigen territorium en een partner te zoeken; dat verklaart de wolven die plotseling honderden kilometers buiten elk bekend gebied opduiken. De soort houdt geen winterrust en is in de winter het best te volgen, wanneer de roedel de meeste tijd samen jaagt.

Waar en wanneer kijken

Een waarneming is zeldzaam. De kans is het grootst in gebieden waar de soort al lang gevestigd is — de Karpaten, de Abruzzen, Noordwest-Spanje met onder meer de Sierra de la Culebra in Zamora, de Duitse Lausitz — in de vroege ochtend of de schemering, met een telescoop vanaf een hoog punt over een open dal, heidehellingen of een besneeuwde kapvlakte. In gebieden met alleen zwervende of pas gevestigde dieren is spoorzoeken in de sneeuw of op zandwegen de meest bruikbare methode: een rechte lijn van grote prenten is te volgen, en de vraag is of er een mensenspoor naast ligt. In augustus en september levert luisteren het meeste op: in de schemer, op een hoog punt in een gebied waar een roedel bekend is, antwoorden de welpen op het gehuil van de oudere dieren. Een bezoek aan een rendez-vousplek en zelf huilen verstoren de roedel, en een verstoorde roedel verplaatst de welpen. Een waarneming telt pas met beeld en, waar mogelijk, met een keutel- of haarmonster; dat monster geeft de uiteindelijke zekerheid.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd op wereldschaal (LC, 2018); die beoordeling zegt weinig over Europa, waar sommige populaties groeien en andere klein en geïsoleerd blijven. De terugkeer is omstreden. De wolf is streng beschermd onder de Habitatrichtlijn en de Conventie van Bern; sinds 2023 staat die bescherming ter discussie, en de beschermingsstatus is eerst in de Conventie van Bern en daarna in Europese regelgeving verlaagd. In Spanje gaat het conflict over schade aan extensief gehouden vee, laat uitbetaalde schadevergoedingen, stroperij, gif en strikken, en over de juridische vraag of de wolf ten noorden van de Duero bejaagbaar of beschermd moet zijn. In Nederland en België gaat de discussie over schapen achter onvoldoende rasters, over wolven die hun schuwheid verliezen en over schadevergoeding. In Groot-Brittannië en Ierland gaat het uitsluitend over de vraag of de soort ooit zou moeten worden geherintroduceerd, in landen zonder grote roofdieren waar de edelhertstand alleen door afschot wordt geregeld. Wetenschappelijk is het beeld eenvoudiger: waar hoefdieren zijn en niet illegaal wordt geschoten, handhaaft de wolf zich zonder beheer. Illegaal afschot, vergiftiging en het verkeer zijn de belangrijkste doodsoorzaken; hybridisatie met honden is in Zuid- en Oost-Europa een reëel probleem.

Wetenschappelijke naam

Canis lupus | Linnaeus, 1758

Linnaeus beschreef de soort in 1758 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Canis is het Latijnse woord voor 'hond'. lupus is het Latijnse woord voor 'wolf'. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.