Waterrietzanger

Geluid

Zang: een eenvoudige, tweedelige strofe die trager en minder gehaast klinkt dan die van de rietzanger — eerst een reeks droge, ratelende rerrr-rerrr-rerrr, dan een korte serie heldere, fluitende djü-djü-djü, en daarna weer van voren af aan, met stiltes ertussen en zonder zangvlucht. Hij zingt vanaf een zeggenpol of een grasstengel op de broedplaats in mei en juni, vaak in de schemering en 's nachts, want de mannetjes zingen om vrouwtjes aan te trekken in een paarsysteem zonder territoria. Op doortrek bij ons zwijgt hij vrijwel; hoogstens hoor je uit de rietvoet een kort, hard tsjek of een ratelend trrrt. Reken in Nederland niet op zang.

Herkenning

Formaat en vorm van een rietzanger, maar overal contrastrijker en geler. De kop beslist: een brede, roomgele kruinstreep tussen twee scherp afgetekende zwarte kruinbanden, en daaronder een even brede, heldergele wenkbrauwstreep, zodat de kop van bovenaf gestreept lijkt als bij een das. De mantel is warm okergeel met zwarte lengtestrepen en twee lichte rugbanen, de zogenoemde braces. De stuit is níét effen maar fijn donker gestreept. Onderdelen bleek okergeel, meestal met fijne streepjes op de flanken en de borstzijden. De staart is spits en getrapt met puntige, gesleten veren; poten bleek vleeskleurig tot licht hoornkleurig.

Verwarrings­soorten

Rietzanger is de enige echte verwarringssoort en de reden dat de meeste meldingen sneuvelen. Rietzanger mist de lichte kruinstreep — zijn kruin is egaal donker en gestreept, zonder de twee scherpe zwarte banden — heeft een minder scherp begrensde, romige wenkbrauwstreep, een ongestreepte warm roestbruine stuit en geen lichte rugbanen. Zie je een fijn gestreepte stuit én een duidelijke kruinstreep, dan is het een waterrietzanger; ontbreekt een van beide, dan niet. Jonge rietzangers in het najaar zijn opvallend geel en veroorzaken bijna alle valse alarmen, dus kijk altijd naar stuit én kruin. Kleine karekiet en bosrietzanger zijn boven volkomen ongestreept en vallen meteen af.

Leefgebied

Broedt uitsluitend in open, laag, permanent nat zeggemoeras met tien tot dertig centimeter water, zonder struiken en zonder hoog riet — een habitat dat in Europa vrijwel overal is drooggelegd, bemest of dichtgegroeid. Op trek is hij veel minder kieskeurig: jonge, natte rietvelden met lisdodde en riet vlak achter de kust, en in Iberië zoutmoerassen en rijstvelden, waar hij zich in enkele dagen volvreet aan bladluizen.

Verspreiding en trek

De broedverspreiding ligt vrijwel geheel in Europa: Polen (Biebrza en Pommeren), Wit-Rusland, Litouwen, Oekraïne en Hongarije, met een wereldpopulatie in de orde van tienduizend tot vijftienduizend zingende mannetjes en het zwaartepunt in het Polesiëgebied. Vrijwel alle vogels trekken zuidwestwaarts via Noord-Duitsland, Nederland, België, west-Frankrijk en de Spaanse noordkust naar de Senegaldelta. Nederland ligt dus midden op de trekroute; jaarlijks worden er tientallen gevangen en geringd in kustrietvelden. Tot in de jaren veertig broedde de soort ook hier.

• Broedvogel (zomer)
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

De tweede helft van augustus, vroeg in de ochtend, in jong en nat riet vlak achter de kust: het Zwanenwater, de Kwade Hoek, Saeftinghe en de Groninger en Friese kwelderrietvelden. Hij foerageert laag in de rietvoet en komt maar heel even boven, dus wees geduldig en fotografeer alles. In Spanje zijn de baai van Santoña, Urdaibai en de Ebrodelta in augustus en september de beste plekken. Reken erop dat je er meer mist dan ziet.

Staat van instandhouding

Kwetsbaar (VU) op de wereldwijde Rode Lijst en daarmee de enige wereldwijd bedreigde zangvogel van het Europese vasteland. De achteruitgang komt door ontwatering en veenontginning van zeggemoerassen, het wegvallen van extensief maaien en beweiden en de daaropvolgende successie naar struweel en hoog riet. Internationale herstelprojecten in Polen, Wit-Rusland, Litouwen en Hongarije, met maaibeheer en zelfs verplaatsing van jongen, remmen het verlies, maar de populatie blijft klein, versnipperd en in de meeste landen dalend.