Alle soorten › Zangvogels › Klauwierdikkoppen › Westelijke harlekijndikkop
Westelijke harlekijndikkop | Falcunculus leucogaster
Western Shriketit | Silbador cabezón occidental
De westelijke harlekijndikkop is de vogel van het wandoo- en salmon-gumbos van zuidwestelijk Australië: een gedrongen zangvogel met een fel zwart-wit gestreepte kop, een korte kuif en een zware haaksnavel waarmee hij de bast van eucalyptusstammen openscheurt. Hij is nergens talrijk, in het dichtbevolkte deel van de tarwegordel zelfs behoorlijk zeldzaam geworden, en hij is pas sinds kort als eigen soort erkend. Zijn wetenschappelijke naam, 'witbuik', wijst op het enige kenmerk waarmee hij van zijn oostelijke verwanten verschilt: een bleker, minder geel gekleurde onderzijde.
Geluid
Trage, weemoedige fluittonen die in toonhoogte dalen, doorgaans in korte reeksen en met lange stiltes ertussen, en een zachter ratelend of kirrend gepraat binnen een paar of familiegroepje. Net als bij zijn verwanten is echter het mechanische geluid het bruikbaarst: het krakend scheuren van losse bast die met de zware snavel van een stam of tak wordt getrokken. In het stille, open wandoobos draagt dat geluid ver, en het is in de praktijk vaker de aanleiding om omhoog te kijken dan de zang. Een groepje dat in een boom aan het werk is, laat een regen van bastreepjes op de bosbodem vallen; ook dat verraadt de aanwezigheid.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname gevonden; hieronder staat wel waar je op moet letten.
Herkenning
Een gedrongen zangvogel van ongeveer zestien tot negentien centimeter met een grote kop, een korte oprichtbare kuif en een diepe, zijdelings afgeplatte haaksnavel die voor een zangvogel van dit formaat opvallend zwaar is. De kop is zwart met een brede witte band door het gezicht en een zwarte oogstreep, de rug is olijfgroen en de vleugels zijn donker. De onderzijde is geel, maar bij deze soort bleker en witter op buik en flanken dan bij de oostelijke vogels — het kenmerk waaraan de wetenschappelijke naam leucogaster is ontleend. Het mannetje heeft een zwarte keel, het vrouwtje een olijfgroene; dat is het enige betrouwbare seksekenmerk. De vogel beweegt traag en bedaard langs stammen en dikke takken, hangt daarbij geregeld ondersteboven en wrikt met de snavel repen bast los.
Verwarringssoorten
Ook hier is eerlijkheid op haar plaats: op uiterlijk is deze soort niet betrouwbaar van haar naaste verwanten te scheiden. De harlekijndikkop (Falcunculus frontatus) van oostelijk en zuidoostelijk Australië en de noordelijke harlekijndikkop (Falcunculus whitei) van het tropische noorden zijn tot voor kort met deze vogel als één soort behandeld. Het opgegeven verschil — een blekere, wittere buik — is een gradueel kenmerk dat binnen elke populatie varieert en dat zonder vergelijkingsmateriaal in het veld nauwelijks te beoordelen is. De determinatie rust daarom vrijwel volledig op het areaal, en dat is in dit geval juist heel duidelijk: de zuidwestelijke populatie is door het hele aride binnenland van West- en Zuid-Australië van beide andere gescheiden, over een afstand van vele honderden kilometers zonder geschikt bos. Een harlekijndikkop in de zuidwesthoek is dus deze soort, zonder meer. Op afstand kan de gele onderzijde nog aan een gouden fluiter (Pachycephala pectoralis) doen denken, maar die heeft een effen kop zonder strepen of kuif en een veel fijnere snavel.
Leefgebied
Het droge eucalyptusbos en open bos van zuidwestelijk Australië, met de nadruk op de open bossen van wandoo (witstammige eucalyptus van zuidwestelijk Australië, en het bos ervan), salmon gum (eucalyptus met gladde, zalmkleurige stam, zuidwestelijk Australië) en verwante eucalyptussoorten, en daarnaast mallee (laag, veelstammig eucalyptusstruweel van droog zuidelijk Australië) en de zwaarder beboste stroken in het overgangsgebied naar het binnenland. De vogel heeft grote, oude bomen met losse, afbladderende bast nodig, want daar zit zijn voedsel: hij wrikt en scheurt de bast open en haalt de insecten, larven, spinnen en kevers eronder vandaan. Hij foerageert traag en grondig, meestal in paren of kleine familiegroepjes die in vast tempo boom na boom afwerken. Het nest is een diepe, nette kom van bastvezels en gras, met spinrag afgewerkt en hoog in een verticale vork gebouwd; de vogels stropen de twijgjes eromheen kaal, zodat het nest vrij in de boom komt te staan.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar hoofdgroep en formatie.
Verspreiding en trek
Endemisch in zuidwestelijk Australië en daarbinnen onregelmatig verspreid: van de Avonvallei ten oosten van Perth zuidoostwaarts tot ongeveer Hopetoun aan de zuidkust, en daarnaast in het open bos rond Kalgoorlie in het oostelijke binnenland. De soort is standvogel en verlaat haar bosgebied niet. In de tussenliggende tarwegordel, waar het oorspronkelijke bos grotendeels is ontgonnen, is zij sterk verdund en op veel plaatsen geheel verdwenen, zodat de huidige verspreiding uit verspreide kernen bestaat in de grotere resterende bospercelen en reservaten. Buiten zuidwestelijk Australië komt de soort niet voor, en in Nieuw-Zeeland evenmin.
- Jaarrond
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
Kies een groot, oud wandoobos of salmon-gumbos — de reservaten en staatsbossen ten oosten en zuidoosten van Perth zijn de klassieke plekken — en werk langzaam. Luister naar het krakende scheuren van bast hoog in de bomen en kijk naar de grond: verse, lichte bastreepjes onder een boom betekenen dat er kort geleden gewerkt is. De soort is stil en traag en laat zich niet opjagen; blijf staan waar u het geluid hoort en wacht tot de vogel zichtbaar wordt. Noteer de plek zorgvuldig. Omdat de soort in de tarwegordel op verspreide bospercelen is teruggedrongen en pas sinds kort als eigen soort geldt, zijn goede waarnemingen met plaats en datum hier van reële waarde voor het inzicht in haar verspreiding.
Staat van instandhouding
De hier gebruikte taxonomische lijst geeft niet bedreigd (LC), maar die categorie dekt de situatie in het zuidwesten maar ten dele. De afsplitsing als eigen soort is recent, zodat een beoordeling die alleen naar deze populatie kijkt nog moet volgen, en de Australische situatie is duidelijk minder gunstig dan het label suggereert: de soort is in de zuidwestelijke tarwegordel sterk achteruitgegaan doordat het wandoo- en salmon-gumbos daar grotendeels voor akkerbouw is ontgonnen, en zij is nu tot verspreide bospercelen en reservaten beperkt. Wat zij nodig heeft, is niet bos in het algemeen maar oud bos: grote bomen met dikke, loslatende bast leveren het voedsel én de nestplaats, en die ontbreken juist in jong en herstellend bos. Behoud van de resterende oude wandoobossen en van de verbindingen daartussen is voor deze soort de kern van de zaak.
Wetenschappelijke naam
Falcunculus leucogaster | Gould, 1838
John Gould beschreef de soort in 1838 in zijn A synopsis of the birds of Australia; Gregory Mathews wees de Swan River in West-Australië in 1923 als typelocatie aan. Auteur en jaartal staan zonder haakjes, want Gould plaatste de vogel meteen in Falcunculus en daar staat hij nog. De geslachtsnaam is het Latijnse verkleinwoord van falco, 'valk', naar de zware haaksnavel die voor een zangvogel opvallend roofvogelachtig oogt. Het epitheton leucogaster is gevormd uit het Griekse leukos, 'wit', en gaster, 'buik', en noemt precies het kenmerk waarop Gould de vogel van de oostelijke exemplaren onderscheidde: de blekere, wittere onderzijde. De Nederlandse naam westelijke harlekijndikkop, de Engelse Western Shriketit en de Spaanse silbador cabezón occidental kiezen alle het areaal, en dat is de verstandigste keuze, omdat de ligging van het areaal bij dit drietal het enige werkelijk bruikbare onderscheid is. Harlekijn slaat op de fel zwart-wit gestreepte kop.