Alle soorten › Valkachtigen › Valken en caracara's › Smelleken
Plaats in de stamboom Vogels Aves › Vogels met een beweeglijk verhemelte Neognathae › Alle overige moderne vogels Neoaves › Landvogels Telluraves › Valken, papegaaien en zangvogels Australaves › Valken en zangvogels Eufalconimorphae
Smelleken | Falco columbarius
Merlin | Esmerejón
Het smelleken is een kleine, gedrongen valk die in snelle, lage vlucht jaagt op kleine vogels: strandlopers, zwaluwen, piepers en mussen. Het broedt niet in het gidsgebied, maar overwintert er en trekt er doorheen, van september–oktober tot april. In de winter komen vogels van alle drie de Noord-Amerikaanse vormen voor: de bleke prairievorm, de gewone taigavorm en, schaars in het noordwesten, de zeer donkere kustvorm.
Geluid
In het gidsgebied meestal stil; soms een snel, schel kie-kie-kie-kie.
Opname: Don Profota — CC BY-NC-SA 4.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
24–33 cm, compact, met vrij korte, spitse vleugels en een middellange staart. Het mannetje is van boven blauwgrijs, het vrouwtje en de jonge vogel zijn bruin. Beide hebben een zwak getekende wangstreep, een lichte wenkbrauw en een licht tot okerkleurige onderzijde met dichte bruine lengtestrepen; de staart heeft brede donkere en smalle lichte banden. Prairievogels zijn veel bleker, kustvogels bijna zwartbruin met nauwelijks lichte tekening. Het vrouwtje is duidelijk groter dan het mannetje.
Verwarringssoorten
De Amerikaanse torenvalk Falco sparverius is slanker, roestbruin op rug en staart en heeft twee zwarte wangstrepen; hij bidt vaak. De slechtvalk Falco peregrinus is veel groter, met een brede zwarte baardstreep. De vleermuisvalk Falco rufigularis heeft een zwarte borst en een roestrode buik en dijen. De Amerikaanse sperwer Accipiter striatus heeft afgeronde vleugels en vliegt met afwisselend klapwieken en glijden.
Leefgebied
Open land met prooirijke plekken: kusten, getijdenvlakten, lagunes en zoutpannen met steltlopers, moerassen, savanne, akkers en weiland, en ook dorpen en steden, waar de vogels mussen en duiven jagen. Zit op een paal, een dode tak of een gebouw en vertrekt in een snelle, lage achtervolging.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de vegetatie-eenheden van Mexico en Midden-Amerika.
Verspreiding en trek
Wintergast in vrijwel heel Mexico en Midden-Amerika tot Panama, het talrijkst in het noorden en midden van Mexico, op het schiereiland Yucatán en langs de kusten. De doortrek is het sterkst in september–oktober en maart–april, met name langs de Golfkust van Veracruz en langs de kusten van Midden-Amerika. Van mei tot augustus zijn er vrijwel geen vogels in het gidsgebied. Buiten het gidsgebied broedend in het noorden van Noord-Amerika en Eurazië; overwintert tot in het noorden van Zuid-Amerika.
- Wintergast (ca. okt–mrt)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
Het beste op een uitkijkpost bij een getijdenvlakte of zoutpan, waar een groep steltlopers die plotseling opvliegt vaak op een jagend smelleken wijst. In oktober trekken langs de kust van Veracruz veel vogels mee met de grote roofvogeltrek.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd. De Noord-Amerikaanse aantallen zijn na het verbod op DDT hersteld en nemen toe; de soort broedt nu ook in steden.
Wetenschappelijke naam
Falco columbarius | Linnaeus, 1758
Linnaeus beschreef de soort in 1758 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Falco voerde hij in datzelfde werk in. Falco is Laatlatijn voor 'valk', van falx, falcis 'sikkel', naar de sikkelvormige klauwen van de vogel. columbarius is Latijn voor 'van duiven', van columba 'duif'. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit South Carolina.