Alle soorten › Pelikaanachtigen › Ibissen en lepelaars › Afrikaanse lepelaar
Afrikaanse lepelaar | Platalea alba
African Spoonbill | Espátula Africana
De Afrikaanse lepelaar is een grote, geheel witte waadvogel met een lange, platte snavel die aan het eind verbreed is tot een lepel. Met zijwaarts zwaaiende bewegingen zeeft hij ondiep water op prooi; zijn rode gezicht en rode poten onderscheiden hem van alle andere witte waadvogels in het gebied.
Geluid
Meestal stil. Bij de kolonie een laag gegrom, aark-aark, en klapperend snavelgeklepper bij het begroeten van de partner.
Opname: Tony Archer — CC BY-NC-SA 4.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
Ongeveer 90 cm, geheel wit, zonder kuif. Het gezicht is onbevederd en rood; de snavel is grijs met een rode rand en een grijze tot rozeachtige lepel. De poten zijn lang en helderrood. De seksen zijn gelijk, het mannetje is iets groter met een langere snavel. Jonge vogels hebben een bevederd gezicht, een gele tot hoornkleurige snavel, donkere poten en zwarte vleugelpunten, die in de vlucht goed te zien zijn. Vliegt met gestrekte hals en poten, met gelijkmatige vleugelslagen, vaak in rijen.
Verwarringssoorten
De grote zilverreiger Ardea alba is even groot en wit, maar heeft een dolkvormige gele snavel en vliegt met ingetrokken hals. De heilige ibis Threskiornis aethiopicus heeft een zwarte kop en hals en zwarte vleugelranden. De Afrikaanse nimmerzat Mycteria ibis heeft zwarte slagpennen en een gele, licht gebogen snavel. Van dichtbij is de lepelvormige snavel onmiskenbaar.
Leefgebied
Ondiepe zoete en brakke wateren: meren, dammen, pannen, vloedvlakten, rivieroevers, rioolwaterzuiveringen, lagunes en estuaria. Foerageert door met halfgeopende snavel in een zwaaiende beweging door het water te waden en vangt zo kleine vissen, kikkers, schaaldieren en waterinsecten. Broedt in kolonies in bomen, rietlanden of op eilandjes, vaak samen met reigers en ibissen.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de vegetatie-eenheden van zuidelijk Afrika.
Verspreiding en trek
Over vrijwel het hele gebied waar ondiep water staat: talrijk in de Okavangodelta, de Makgadikgadi-pannen na regen, de vloedvlakten van Zambia en de wetlands van Zuid-Afrika, verder in Zimbabwe, Mozambique, Malawi, Angola, Eswatini en Lesotho. In Namibië vooral in het noorden en aan de kust bij Walvisbaai en Sandwich Harbour. Daarbuiten in Afrika bezuiden de Sahara en op Madagaskar.
- Jaarrond
- Zomergast (ca. okt–mrt)
- Wintergast (ca. apr–sep)
- Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
Het best te zien bij het foerageren in ondiep water, wanneer de snavel ritmisch heen en weer zwaait. Rioolwaterzuiveringen en ondiepe dammen zijn betrouwbare plekken. In de vlucht wijzen de gestrekte hals en de witte vleugels zonder zwarte randen (bij adulte vogels) op deze soort.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd en wijdverspreid. Plaatselijk toegenomen door de aanleg van dammen en zuiveringsvijvers, maar gevoelig voor verstoring van broedkolonies en voor het verlies en de vervuiling van wetlands.
Wetenschappelijke naam
Platalea alba | Scopoli, 1786
Scopoli beschreef de soort in 1786 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Platalea werd in 1758 ingevoerd door Linnaeus. Platalea is het Latijnse woord voor de lepelaar, teruggaand op het Griekse platus 'breed, plat', naar de snavel. alba is Latijn voor 'wit' — naar het geheel witte verenkleed. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Kaap de Goede Hoop (oorspronkelijk abusievelijk Luzon, Filipijnen).