Alle soorten › Zangvogels › Monarchen › Kaapse kuifmonarch
Kaapse kuifmonarch | Trochocercus cyanomelas
Blue-Mantled Crested Flycatcher | Monarca Morado Meridional
De Kaapse kuifmonarch is een kleine, levendige bosbewoner met een glanzend zwarte kop en kuif, een blauwgrijze rug en een witte buik. Hij beweegt onrustig door de ondergroei, waaiert voortdurend met de staart en laat een scherp, raspend scheldgeluid horen dat in inheems bos van de oostkust vertrouwd is.
Geluid
Een scherp, raspend zwee-zwaa of tsjwee-tsjwaa, vaak herhaald, en als zang een reeks heldere, dalende fluittonen, wie-wie-wie-woe. Het scheldgeluid is vaak het beste kenmerk om de soort in de ondergroei te vinden.
Opname: Walter Wallner — CC BY-NC-SA 4.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
17–18 cm, slank met een lange, getrapte staart. Het mannetje heeft kop, kuif en keel glanzend blauwzwart; de rug en de schouders zijn blauwgrijs, de vleugels donker met een smalle witte vleugelstreep, en de buik en onderstaartdekveren zijn helder wit. De staart is donker leigrijs. Het vrouwtje heeft een grijze kop met een donkerder kruin en kuif, een grijze keel en borst en een witte buik, ook met de witte vleugelstreep. Jonge vogels lijken op het vrouwtje maar zijn bruiner. Hangt vaak met gespreide vleugels en opgezette kuif in het blad.
Verwarringssoorten
Het vrouwtje van de Afrikaanse paradijsmonarch Terpsiphone viridis heeft een roodbruine rug en staart en een grijze onderzijde. De bergkuifvliegenvanger Elminia albonotata van de bergbossen van Zimbabwe en Malawi is grijs met veel wit in de staart en een witte buik zonder zwarte keel. De bruinflankvliegenvanger Batis capensis is kleiner, met een korte staart, een geel oog en een borstband. In het noorden van Angola vervangt de blauwkopkuifmonarch Trochocercus nitens deze soort; die heeft een grijze buik.
Leefgebied
De onder- en middenlaag van inheems bos: afromontaan bos, mistgordelbos, groenblijvend kust- en duinbos, rivierbos en dichte begroeiing in ravijnen. Zoekt actief naar kleine insecten tussen het blad en vangt ze in korte vluchtjes. In de winter trekt een deel naar lager gelegen bos en de kust, en de soort sluit zich dan graag aan bij gemengde foerageergroepen.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de vegetatie-eenheden van zuidelijk Afrika.
Verspreiding en trek
In Zuid-Afrika van de bossen van de Garden Route in de Westkaap oostwaarts door de Oost-Kaap, KwaZulu-Natal en Eswatini naar de randbossen van Mpumalanga en Limpopo; verder in het oosten van Zimbabwe (Nyanga, Vumba, Chimanimani), in bos- en kustgebieden van Mozambique, in de bergbossen van Malawi en het noordoosten van Zambia. Buiten het gebied noordwaarts via Tanzania tot Kenia en Zuid-Somalië.
- Jaarrond
- Zomergast (ca. okt–mrt)
- Wintergast (ca. apr–sep)
- Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
Jaarrond in bossen als Knysna, Karkloof, Dlinza of de Vumba. Luister naar het raspende scheldgeluid en kijk laag in de ondergroei naar een vogel met een waaierende staart; hij reageert vaak op een zachte pish. In de winter is hij ook in kustbossen van KwaZulu-Natal te vinden.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd en in geschikt bos vrij algemeen. De soort is afhankelijk van inheems bos met een goed ontwikkelde ondergroei en verdwijnt waar dat wordt gekapt of vervangen door plantages; versnippering van kleine bosrestanten is plaatselijk een risico.
Wetenschappelijke naam
Trochocercus cyanomelas | (Vieillot, 1818)
Vieillot beschreef de soort in 1818 als Muscicapa cyanomelas; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Trochocercus werd in 1851 ingevoerd door Cabanis. Trochocercus komt van het Griekse trokhos, 'rond, cirkelvormig', en kerkos, 'staart' — letterlijk 'rondstaart'. cyanomelas komt van het Griekse kuanos, 'donkerblauw', en melas, 'zwart' — naar de blauwzwarte kop en kuif. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit omgeving van Knysna, West-Kaap, Zuid-Afrika.