Alle soorten › Zangvogels › Vliegenvangers en tapuiten › Tapuit
Tapuit | Oenanthe oenanthe
Northern Wheatear | Collalba Gris
De tapuit is een Palearctische trekvogel die in Afrika ten noorden van de evenaar overwintert en zuidelijk Afrika slechts bij uitzondering bereikt. Een zandbruine tapuit met een witte stuit en een zwarte T in de staart op kaal terrein verdient daarom altijd een tweede blik. Veel waarnemingen in het gebied blijken bij nadere controle jonge aardtapuiten te zijn.
Klik op een duimnagel om de foto hierboven te wisselen.
Geluid
In het overwinteringsgebied meestal stil. Roept een hard tsjak, vaak gecombineerd met een fluitend wiet: wiet-tsjak-tsjak. Zang is in Afrika zelden te horen: een kort, krassend en kwetterend liedje.
Opname: Stanislas Wroza — CC BY-NC-SA 4.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
Een slanke tapuit van 14 tot 16 cm. In het winterkleed, zoals hij in Afrika gezien wordt, zijn de bovendelen zandig grijsbruin en de onderdelen warm bleekbruin, met een lichte wenkbrauwstreep en donkere vleugels met bleke randen. De stuit en de staartbasis zijn zuiver wit; de zwarte eindband en de zwarte middenpennen vormen samen een omgekeerde T. Mannetjes krijgen in februari en maart al trekken van het zomerkleed: een blauwgrijze rug, een zwart oogmasker en zwarte vleugels. Staat rechtop, wipt met de staart en rent met korte sprints over de grond.
Verwarringssoorten
De aardtapuit (Oenanthe pileata) is groter en langer op de poten; volwassen vogels hebben een zwarte kap en een brede zwarte borstband, en jonge vogels zijn op de bovendelen fijn lichtbruin gevlekt en tonen een vage donkere borstband. Het staartpatroon is bij beide vrijwel gelijk, zodat kopkleur, gevlekte bovendelen en structuur doorslaggevend zijn. De streeptapuit (Campicoloides bifasciatus) heeft een gestreepte rug en geen witte stuit. Het paapje (Saxicola rubetra) is kleiner, gestreept, met een witte wenkbrauw en witte staartzijbasis, en zit op stengels in plaats van op de grond.
Leefgebied
Open, droog terrein met korte of afgebrande vegetatie: kort grasland, kale akkers, braakland, vliegvelden en de randen van pannen. Foerageert op de grond op kevers, mieren en andere insecten, die hij na een korte sprint vangt.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de vegetatie-eenheden van zuidelijk Afrika.
Verspreiding en trek
Binnen het gebied een zeldzame gast, vooral in het noorden: enkele waarnemingen per jaar in Zambia en Malawi en af en toe in het noorden van Botswana, in Zimbabwe en in Namibië; in Zuid-Afrika en Mozambique een dwaalgast met weinig aanvaarde waarnemingen. Broedt in Europa, Azië, het uiterste noordwesten van Noord-Amerika en Groenland, en overwintert vrijwel volledig in de savannegordel van Afrika ten zuiden van de Sahara, zuidwaarts tot Tanzania.
Hoe en wanneer kijken
Controleer elke bleke tapuit op kaal of verbrand terrein in het noorden van het gebied, vooral van oktober tot maart. Let op de kop: een tapuit mist de zwarte kap en borstband van de volwassen aardtapuit en de gevlekte bovendelen van de jonge. Foto's van boven- en onderkant en van de staart zijn nodig om een waarneming te laten aanvaarden door een zeldzaamhedencommissie.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd. In delen van Europa gaan de aantallen achteruit door verlies van kortgrazig grasland en intensivering van de landbouw. Voor zuidelijk Afrika is de soort als uitzonderlijke gast zonder betekenis voor de bescherming.
Wetenschappelijke naam
Oenanthe oenanthe | (Linnaeus, 1758)
Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Motacilla oenanthe; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Oenanthe werd in 1816 ingevoerd door Vieillot. Oenanthe gebruikte Aristoteles voor een vogel die niet meer thuis te brengen is; het woord komt van het Griekse oinos, oinoē 'wijn, wijnstok' en anthos 'bloem, bloei'. De soortnaam herhaalt de geslachtsnaam. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.