Alle soorten › Papegaaiachtigen › Kaketoes › Helmkaketoe
Helmkaketoe | Callocephalon fimbriatum
Gang-gang Cockatoo | Cacatúa gang gang
De helmkaketoe is de kleinste en meest gedrongen kaketoe van zuidoost-Australië: asgrijs, kortstaartig en breedvleugelig, met bij het mannetje een vuurrode kop en een dunne, naar voren gekrulde kuif van losse veerpunten. Hij is de faunasymbool van het Australian Capital Territory en in de winter een gewone verschijning in de tuinen van Canberra.
Geluid
De roep is een schor, krakend en stijgend geluid dat precies klinkt als een roestig hengsel of als een kurk die uit een fles wordt getrokken: kruh-or-ark, vaak in de vlucht gegeven en op grote afstand hoorbaar. Tijdens het foerageren houdt een groep een zacht, doorlopend grommen en knorren aan — dat is meestal het geluid waaraan je een voedselboom vol helmkaketoes herkent voordat je een vogel ziet.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname gevonden; hieronder staat wel waar je op moet letten.
Herkenning
Een gedrongen kaketoe van 34–35 cm en ongeveer een kwart kilo, asgrijs met lichte veerzomen die het kleed een fijn geschubde aanblik geven, met brede ronde vleugels en een opvallend korte, vierkante staart. Het mannetje heeft kop en kuif scharlakenrood, waarbij de kuif uit losse, naar voren gekrulde veerpunten bestaat en niet als een gesloten schild overeind komt. Het vrouwtje heeft de kop geheel donkergrijs met een klein grijs kuifje, en veren op borst en buik met oranjegele en roze randen, waardoor de onderzijde gebandeerd lijkt. Jonge vogels lijken op het vrouwtje; jonge mannetjes krijgen in het eerste jaar rode veren op de kruin.
Verwarringssoorten
Er is geen tweede grijze kaketoe van dit formaat. De roze kaketoe (Eolophus roseicapilla) is grijs op rug en vleugel maar helderroze op kop en onderzijde, met een witroze kuif, en vliegt met afwisselend grijze en roze flitsen. De raafkaketoen — geeloograafkaketoe (Zanda funerea) en bruine raafkaketoe (Calyptorhynchus lathami) — zijn veel groter en zwart, met een lange staart met een geel of rood paneel en een trage, zwaaiende vleugelslag. Een vrouwtje helmkaketoe kan in tegenlicht als een kleine raafkaketoe ogen; de korte vierkante staart, de brede vleugels en de snelle, klapperende vlucht sluiten dat uit.
Leefgebied
In de zomer hoog in nat bergeucalyptusbos met een dichte struiklaag, waar oude, dikke bomen de nestholten leveren. In de herfst en winter zakt hij af naar lager, droger en opener eucalyptusbos en open bos, en dan ook naar parken, straatbomen en tuinen — vooral daar waar uitheemse meidoorn, cotoneaster en vuurdoorn vrucht dragen. Nesten zitten in verticale holten van levende of dode eucalypten, meestal dicht bij water.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar hoofdgroep en formatie.
Verspreiding en trek
Endemisch in zuidoost-Australië. De hoofdverspreiding loopt van de centrale tablelands en zuidwestelijke hellingen van Nieuw-Zuid-Wales via het Australian Capital Territory zuidwaarts, door Gippsland en de Central Highlands van Victoria tot Seymour en de oostrand van Melbourne. In west-Victoria zit een afzonderlijke populatie van het Otway-gebied tot aan de Zuid-Australische grens. Op Kangaroo Island is hij uitgezet; op King Island is hij verdwenen en op Tasmanië komt hij van nature niet voor.
- Jaarrond
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
Zoek hem in de winter in Canberra, de Dandenongs of de tuinen van Bright en Beechworth, in vruchtdragende meidoorn en cotoneaster. Hij eet laag, traag en ongestoord en laat een tapijt van afgebeten vruchtresten onder de struik vallen — dat tapijt, en het zachte grommen, verraden hem eerder dan zijn silhouet. Kijk naar de kruin: alleen het mannetje heeft rood.
Staat van instandhouding
Kwetsbaar (VU) op de mondiale lijst, en in Australië nationaal als bedreigd aangemerkt. De afname wordt geschat op ongeveer 69 procent over eenentwintig jaar. De kern van het probleem is het verdwijnen van oude holtebomen door houtkap en het opruimen van dood hout: een geschikte nestholte in een eucalypt is eeuwen oud en wordt niet in één generatie vervangen. Daar bovenop kwamen de bosbranden van 2019–20, die 28 tot 36 procent van het verspreidingsgebied troffen, en de toenemende zomerhitte in de bergbossen waar hij broedt.
Wetenschappelijke naam
Callocephalon fimbriatum | (Grant, 1803)
James Grant beeldde de soort in 1803 af en benoemde haar als Psittacus fimbriatus, in het verslag van de reis van de Lady Nelson naar Nieuw-Zuid-Wales. Auteur en jaartal staan tussen haakjes omdat de soort later naar het geslacht Callocephalon verhuisde, dat Lesson in 1837 invoerde. Die geslachtsnaam is gevormd uit het Griekse kallos 'schoonheid' en kephalē 'kop'; fimbriatum is Latijn voor 'gefranjerd', naar de uitgerafelde kuif. De typelocatie staat als Nieuw-Zuid-Wales te boek, maar wordt in de praktijk op de Bass River in Victoria gesteld. De Engelse naam gang-gang komt uit een Aboriginaltaal van de kust van Nieuw-Zuid-Wales, mogelijk het Wiradjuri, en is klanknabootsend.