Amerikaanse zeearend | Haliaeetus leucocephalus

Geluid

Wie hem voor het eerst hoort, is teleurgesteld: geen machtige schreeuw, maar een dunne, hoge, hakkelende reeks — kwik-kik-kik-kik-kik — en een piepend kie-kie-kier, eerder meeuw dan arend. Paren roepen bij het nest in duet, met de kop achterover en de snavel omhoog; ook in de vlucht en bij ruzie om vis klinkt het gestotter. De filmindustrie plakt er standaard de schreeuw van de roodstaartbuizerd overheen, wat het misverstand in stand houdt.

Herkenning

De volwassen vogel heeft een chocoladebruin lichaam, een zuiver witte kop en staart, en een zware gele haaksnavel die met de gele washuid één massief blok vormt; de poten zijn ongeveerd en geel. Onvolwassen vogels zijn donkerbruin met rommelig wit gevlek op buik, okselveren en ondervleugeldekveren, en doorlopen vier tot vijf jaar aan kleden voordat kop en staart wit zijn; snavel en oog verkleuren in diezelfde jaren van donker grijsbruin naar helder geel. In de vlucht zijn de vleugels breed en plank-recht, met evenwijdige randen, en houdt hij ze volkomen vlak. Kenmerkend is de zware koppartij: kop plus snavel steken meer dan de halve staartlengte vooruit.

Verwarrings­soorten

De onvolwassen vogel is de klassieke valkuil tegenover de steenarend. Die heeft een kleine kop die minder dan een halve staartlengte vooruitsteekt, tot op de tenen bevederde poten, een goudbruine nek, en houdt de vleugels in een ondiepe V; jonge steenarenden dragen scherp begrensde witte vlekken aan de basis van de handpennen en een witte staartbasis met een strak zwart eindband, terwijl het wit van de jonge zeearend juist onregelmatig en gevlekt is en vooral in de ondervleugeldekveren en oksels zit. De kalkoengier zweeft met een veel sterkere V en wiegt daarbij voortdurend; de visarend is veel kleiner, wit van onder en heeft een geknikte vleugel. In Groenland en op de Aleoeten gaat het om de zeearend, met een korte wigvormige staart en een lichte kop; Stellers zeearend, met een grote oranje snavel en witte schouders, komt slechts bij uitzondering als dwaalgast voor.

Leefgebied

Kusten, grote rivieren, meren en stuwmeren met open water om te vissen en zware bomen of rotswanden om in te nesten. De hoogste dichtheden zitten langs de zalmrivieren van Alaska en de Pacifische noordwestkust, maar hij is inmiddels ook gewoon boven landbouwgebied, langs snelwegen en aan de rand van steden, waar hij op aas, watervogels en vuilstorten afkomt. Het horst is een van de grootste vogelnesten ter wereld: jaar na jaar aangevuld tot een bouwsel van twee meter breed en honderden kilo's zwaar.

Verspreiding en trek

Broedvogel van heel Alaska — daar met afstand het talrijkst — door geheel Canada tot aan de boomgrens, in alle achtenveertig aaneengesloten staten, en in kleine aantallen in Noordwest-Mexico, op Neder-Californië en langs de kust van Sonora. In Groenland ontbreekt hij; de zeearend die daar broedt is de Europese Haliaeetus albicilla. Noordelijke vogels trekken zuidwaarts zodra het water dichtvriest en verzamelen zich bij open water — enkele duizenden langs de Chilkat in Alaska in november, honderden onder de stuwen van de Mississippi in januari. Zuidelijke vogels blijven en broeden juist in de winter: in Florida liggen de eieren al in november en december.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

De beste plek om hem te leren kennen is een winterse concentratie bij open water: onder een sluis in de Mississippi of aan een late zalmrivier zitten volwassen en onvolwassen vogels naast elkaar in dezelfde boom, en pas dan zijn de vier leeftijdskleden werkelijk uit elkaar te houden. Let daarbij niet op de hoeveelheid wit, die sterk varieert, maar op de kleur van snavel en oog. Wie er één ziet zeilen: kijk of de vleugels kaarsrecht liggen — dat alleen al scheelt de helft van de steenarendverwarringen.

Staat van instandhouding

Na de Tweede Wereldoorlog stortte de soort in door DDT, dat de eischalen zo dun maakte dat de legsels bezweken; in 1963 werden in de aaneengesloten staten nog maar iets meer dan vierhonderd bezette horsten geteld. Het verbod op DDT in 1972, de bescherming onder de Endangered Species Act (de Amerikaanse soortenbeschermingswet) en de Bald and Golden Eagle Protection Act keerden de neergang volledig om: in 1995 werd hij teruggezet naar bedreigd, in 2007 van de lijst gehaald, en de laatste landelijke telling kwam uit op ongeveer 316.700 vogels in de lagere achtenveertig staten. Wat overblijft zijn loodvergiftiging uit jachtmunitie in aas — bij ongeveer de helft van de onderzochte arenden aantoonbaar en aantoonbaar remmend op de groei —, aanvaringen, elektrocutie en sinds 2022 de vogelgriep H5N1, die in enkele staten hele broedseizoenen kostte.

Wetenschappelijke naam

Haliaeetus leucocephalus | (Linnaeus, 1766)

Linnaeus beschreef de soort in 1766, in de twaalfde editie van Systema Naturae, als Falco leucocephalus; omdat ze later naar een ander geslacht is verhuisd, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Haliaeetus werd in 1809 ingevoerd door de Franse zoöloog Savigny, in de Description de l'Égypte. Haliaeetus is nieuwlatijn naar Grieks haliaietos, 'zeearend', van hals, 'zee', en aetos, 'arend'; leucocephalus is samengesteld uit leukos, 'wit', en kephalè, 'kop'. De Engelse naam Bald Eagle heeft niets met kaalheid te maken: balde betekende in het Middelengels 'wit' of 'wit getekend', zoals nog in piebald. Linnaeus baseerde zich op de 'Bald Eagle' die Mark Catesby uit Carolina afbeeldde; de typelocatie luidt dan ook Carolina.