Bankivahoen | Gallus gallus

Geluid

Het mannetje kraait het bekende 'kukeleku', maar korter en hoger van toon dan bij de meeste tamme hanen, en dat op elk moment van de dag of de nacht — verwilderde hanen houden zich niet aan de vroege ochtend. Het vrouwtje geeft een zacht, herhaald geklok als ze met kuikens loopt, en bij gevaar een schril, doordringend alarmgeluid waarop de hele groep het bos in vlucht. Onder het bladerdak van het regenwoud van Kauaʻi is dat gekraai, van onzichtbare vogels diep in de begroeiing, een van de meest gehoorde geluiden.

Herkenning

Het mannetje heeft oranjerode hals- en rugveren, een zwarte, groen glanzende staart met lange, gebogen sikkelveren, een rode kam en lellen, en — het beste kenmerk om een zuivere vogel te herkennen — grijze in plaats van gele poten. Het vrouwtje is gedekt bruin met fijne, donkere streping, kleiner en met een korte staart, eveneens met grijze poten bij zuivere vogels. Verwilderde hanen van gemengde afkomst variëren in kleur, van bijna wit tot zwart en gestreept, en hebben vaak gele in plaats van grijze poten — een spoor van hun tamme voorouders. Het silhouet blijft dat van een gewone kip, met een rechtop gedragen kop en een hoog gedragen staart.

Verwarrings­soorten

Het onderscheid met de gewone huiskip berust in de praktijk op weinig kenmerken: alleen de pootkleur en, in mindere mate, de kraaitoonhoogte geven houvast, en de meeste vogels buiten het diepe bos van Kauaʻi zijn al generaties gemengd. Kleine sierrassen met een verenkleed dat lijkt op dat van het wilde mannetje worden vaak voor een bankivahoen aangezien, terwijl het net andersom is: die rassen zijn juist naar het bankivahoen gefokt. Het vrouwtje van de nepalfazant is grijzer en mist de oranje halsveren; dat van de fazant is veel groter, met een lange spitse staart.

Leefgebied

De zuiverste populatie leeft in het vochtige, dichtbegroeide bos van het binnenland van Kauaʻi, in ravijnen en langs beken waar weinig mensen komen. Verwilderde vogels van gemengde afkomst zijn veel wijder verspreid en lopen op alle eilanden rond in tuinen, langs stranden, op parkeerterreinen en bij hotels, overal waar voedsel te vinden is. Beide vormen mijden hooggelegen, koud bergland.

Verspreiding en trek

Polynesische kolonisten namen het bankivahoen eeuwen geleden mee naar Hawaï als voedselbron; de vogels verwilderden en hielden lang een betrekkelijk zuivere populatie in stand, vooral op Kauaʻi. Op de andere eilanden zorgden latere ontsnappingen van tamme kippen voor voortdurende vermenging. Op Kauaʻi zelf nam die vermenging sterk toe na orkaan Iniki in 1992, die duizenden hokken met tamme kippen openbrak; genetisch onderzoek laat zien dat ook de Kauaʻi-populatie sindsdien gemengd is, al blijft ze de dichtst bij de wilde vorm staande populatie van het eiland. Elders in Noord-Amerika komt de soort niet in het wild voor.

• Jaarrond

Waar en wanneer kijken

Loop vroeg in de ochtend een bospad in bij Kokee State Park of Waimea Canyon op Kauaʻi: hoe verder van de weg en de bebouwing, des te groter de kans op vogels die dicht bij de wilde vorm staan. Let op de pootkleur: grijs wijst op een minder vermengde vogel, geel op een sterkere band met de tamme kip.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (LC); als huisdier is de soort de talrijkste vogel ter wereld. De verwilderde populatie op Hawaï is overvloedig en groeit, en geldt in de steden als overlast door lawaai en verkeer, terwijl de genetisch minder vermengde vogels van het binnenland van Kauaʻi wetenschappelijk van belang zijn als laatste aanknopingspunt met de oorspronkelijke introductie.

Wetenschappelijke naam

Gallus gallus | (Linnaeus, 1758)

Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Phasianus Gallus; ze staat sindsdien in een ander geslacht, en daarom staan auteur en jaartal tussen haakjes. Brisson voerde het geslacht Gallus in 1760 in, het Latijnse woord voor 'haan'. De typelocatie is later beperkt tot het eiland Con Dao (vroeger Pulo Condor), voor de kust van Vietnam bij de monding van de Mekong.