Gele kwikstaart | Motacilla flava

Ondersoorten

Geluid

De roep is een vol, licht opgaand psrie of tsjuu-iep, luid en zangerig voor zo'n klein vogeltje, meestal in de vlucht en vaak het eerste teken dat er een groepje over de akker komt. De noordse en de balkanvorm roepen schorder en raspender, met een duidelijke ruis in de toon; wie dat verschil hoort, kijkt meteen beter. De zang is eenvoudig: twee tot vier ijle, schrapende noten, tsrie-tsrie-tsrip, herhaald vanaf een spriet, een draad of een kluit, soms in een kort fladderend zangvluchtje. Te horen van eind april tot in juli.

Herkenning

Kleiner en vooral korter van staart dan de andere kwikstaarten, vijftien tot zestien centimeter, met zwarte poten en een fijne zwarte snavel. De bovendelen zijn olijfgroen tot geelgroen — niet grijs — en de onderdelen zijn geel, bij het mannetje in het voorjaar helder citroengeel tot op de onderstaartdekveren. De vleugel is donker met twee smalle lichte banden, de staart zwart met witte buitenste staartpennen, en ook deze kwikstaart wipt onafgebroken met de staart, al is de beweging korter en driftiger dan bij de witte. Vrouwtjes zijn doffer, groenbruin van boven en bleekgeel tot vuilwit van onderen, met een vage lichte wenkbrauwstreep. Jonge vogels in het najaar zijn beigebruin met een donkere teugelstreep, een roomkleurige wenkbrauw en een halsbandje van donkere vlekjes; hun onderdelen zijn vaak nauwelijks geel, en dan blijven de olijfgroene rug, de korte staart en de roep het houvast. De vlucht is diep golvend en laag over het gewas.

Verwarrings­soorten

Het echte werk zit niet bij andere soorten maar bij de vormen van deze soort zelf. In het voorjaar is de kop van het mannetje de sleutel, en die is met vier vragen te lezen. Is de héle kop geelgroen, met een gele wenkbrauwstreep en een gele keel? Dan is het flavissima, de Engelse gele kwikstaart, die in Groot-Brittannië en Ierland broedt en elders in het kaartgebied, zoals langs de Atlantische en Cantabrische kust en op het naburige continent, in kleine aantallen langs de kust doortrekt. Is de kruin blauwgrijs met een lange, scherpe witte wenkbrauwstreep van de snavel tot in de nek, een wit streepje onder de wang en een gele keel? Dan is het de nominaatvorm flava, de blauwkop, die in Nederland, België, Frankrijk, Duitsland en het grootste deel van het continent broedt, in Spanje een talrijke doortrekker is en in Groot-Brittannië en Ierland alleen in kleine aantallen verschijnt, met af en toe een broedgeval. Is de kop donker zónder wenkbrauwstreep, maar de keel wél geel? Dan gaat het om thunbergi, de noordse gele kwikstaart van Scandinavië en Noord-Rusland, met een leigrijze kruin en zwartige oorstreek, of om feldegg, de balkanvorm van de Balkan en Turkije, met een glanzend gitzwarte kruin en oorstreek die tot in de nek doorloopt. Is de kop grijs en de keel wít? Dan zit je in het zuidwesten: iberiae, de broedvogel van Iberië, Zuid-Frankrijk en de Maghreb, heeft een korte witte wenkbrauwstreep die vooral áchter het oog staat; cinereocapilla van Italië en de Adriatische kust heeft er hooguit een wit vlekje en duikt op het Iberisch Schiereiland af en toe als dwaalgast op. Let ook op menging: paren van flava en flavissima leveren bleekkoppige tussenvormen op, de zogeheten kanaalkwikstaart, die je het beste ongedetermineerd laat. Vrouwtjes en najaarsvogels zijn meestal niet op vorm te brengen; dat hoeft ook niet. Buiten de eigen soort is er weinig gevaar: de grote gele kwikstaart is langer van staart, blauwgrijs op de rug met een geelgroene stuit en heeft vleeskleurige poten; jonge citroenkwikstaarten zijn grijs en wit zonder enig olijfgroen, met twee zeer brede witte vleugelbanden.

Leefgebied

Open, laag en vochtig land zonder opgaande begroeiing, met een enkele uitkijkpost en genoeg insecten: extensief beweid grasland, kwelders en buitendijkse weiden, natte hooilanden, en tegenwoordig vooral akkers met een dicht maar niet te hoog gewas — aardappelen, bieten, graan, luzerne. Vee helpt: rond koeien en paarden staan de meeste vliegen, en de vogels lopen letterlijk tussen de poten door. Het nest is een kuiltje op de grond, verborgen onder een graspol of tussen de aardappelruggen. Op de trek in kwelders, slikranden, rioolwaterzuiveringen en kale akkers, vaak in losse groepjes.

Verspreiding en trek

Broedt van Ierland tot ver in Rusland en van Noord-Scandinavië tot Noord-Afrika en Turkije, en overwintert vrijwel geheel in Afrika ten zuiden van de Sahara. In Noordwest-Europa sterk afgenomen en verschoven van grasland naar akkerbouwgebied: in de Lage Landen broeden 42.000 tot 74.000 paren (2018–2020), de helft tot driekwart minder dan in de jaren zestig en op grasland zelfs ongeveer negentig procent minder; op de Britse Eilanden is het broedgebied ingekrompen tot het oosten en midden van Engeland en uit Ierland is hij als regelmatige broedvogel verdwenen. In het Middellandse Zeegebied broedt vooral iberiae, in vochtige weiden, rijstvelden en irrigatiegebieden; in april en mei en opnieuw in augustus en september trekken grote aantallen van alle vormen door, en 's winters is hij er vrijwel afwezig.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

De eerste helft van mei, bij zonnig en windstil weer, langs een kwelder, een polderweg, een rijstveld of een pas opgekomen akker. Zoek naar het gele stipje bovenop een pol of op het prikkeldraad en neem de tijd voor de kop; met de zon in de rug is het verschil tussen een blauwe kruin met witte wenkbrauw en een leigrijze kruin zonder wenkbrauw op vijftig meter al te zien. Half mei is de beste kans op de noordse vorm, die als laatste doortrekt, vaak in groepjes op kwelders langs de Noordzee; in Iberië wijst een witte keel op de plaatselijke iberiae en een gele keel op een doortrekker van elders. Loop in augustus dezelfde plekken af voor de bruine jonge vogels en let dan alleen op de olijfgroene rug, de korte staart en de roep.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, maar in West-Europa een van de duidelijkste verliezers van het boerenland. In Nederland staat de gele kwikstaart als gevoelig op de Rode Lijst. De oorzaken lopen samen: het verdwijnen van vochtig, kruidenrijk en extensief beweid grasland, vroeg en frequent maaien waardoor de nesten op de grond het niet halen, de verdroging van polders en, over de hele linie, minder insecten. Waar de soort standhoudt is dat vrijwel altijd op akkers, en daar helpt hetzelfde beheer als voor de veldleeuwerik: kruidenrijke randen, later bewerken en gewassen die tot in juni dekking geven. In het Middellandse Zeegebied en in Oost-Europa zijn de aantallen aanzienlijk stabieler.

Wetenschappelijke naam

Motacilla flava | Linnaeus, 1758

Linnaeus beschreef de soort in 1758 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Motacilla voerde hij in datzelfde werk in. Motacilla was bij de Romeinen de naam van de kwikstaart; het is eigenlijk een verkleinvorm van motare 'heen en weer bewegen', maar sinds de middeleeuwen werd -cilla ten onrechte als 'staart' opgevat. flava is Latijn voor 'goudgeel', naar de gele onderdelen. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zuid-Zweden.