Bronnen & licenties

Deze gids is gebouwd op openbare bronnen en op media die vrij te gebruiken zijn. Hieronder eerst waar de gegevens vandaan komen — de soortenlijst, de stamboom, de maten, de leefgebieden en de verspreidingskaarten — en daarna de volledige lijst van foto's en geluidsopnamen, met per bestand de maker, de licentie en de bronpagina. Er wordt niets gebruikt onder een niet-commerciële licentie.

Waar de gegevens vandaan komen

De gids rust op een handvol openbare gegevensbronnen. Ze staan hier bij elkaar, met wat ze leveren en onder welke voorwaarden.

• AviListCC BY 4.0

  De volgorde en de indeling van ordes, families, geslachten en soorten. AviList is de wereldwijde soortenlijst die sinds 2025 door de grote checklists — de IOC-lijst, Clements en BirdLife — samen wordt onderhouden, zodat er nog maar één lijst is in plaats van drie. Deze gids volgt versie 2025b.

• B10K en de PhyloCode

  De clades bóven het niveau van de orde, die in de stamboom en in het zijmenu staan. Ze volgen de familiegenomen-stamboom van het Bird 10.000 Genomes-project (Stiller e.a. 2024) en dragen namen die volgens de PhyloCode zijn vastgelegd — een naamgeving die een tak van de stamboom benoemt in plaats van een rang.

• AVONETCC BY 4.0

  De vleugellengte en het gewicht van elke soort. Elf gemeten kenmerken van alle 11.009 vogelsoorten ter wereld, opgebouwd uit metingen aan 90.020 individuele vogels in musea en in het veld (Tobias e.a. 2022). Uit de vleugellengte wordt ook de spanwijdte geschat; hoe dat gaat staat verderop.

• EUNIS

  De leefgebieden. EUNIS is de habitatindeling van het Europees Milieuagentschap; deze gids gebruikt de A–J-versie, met tien hoofdgroepen van zee tot bebouwing en daaronder enkele tientallen formaties. Per vogel staan alleen de leefgebieden waar hij werkelijk verblijft en foerageert, hooguit zeven.

• GBIFCC BY 4.0

  De verspreidingskaarten. GBIF bundelt waarnemingen uit musea, ringstations en waarnemersnetwerken tot één doorzoekbaar geheel; de kaarten in deze gids tekenen de dichtheid van die waarnemingen, niet een getekende arealgrens. Waarnemingen uit de Lage Landen komen er voor een groot deel via Observation.org binnen, dat zijn gevalideerde waarnemingen geregeld aan GBIF doorgeeft en daarmee een van de grootste leveranciers is.

• EURING Bird Migration Atlas

  Wat er over de trek wordt geschreven. De Eurasian-African Bird Migration Atlas (Spina e.a. 2022, EURING en CMS) brengt voor driehonderd soorten een eeuw Europees ringwerk samen: lijnen van ringplaats naar terugmelding, per streek, per maand en per leeftijd, met de sporen van zendervogels erbij. De trekroute in de tekst van een soort steunt daarop. Op de kaart staat hij niet: de atlas laat zien dat trek een waaier van tientallen lijnen met een grote spreiding is, en niet één pijl. De gegevens zelf zijn niet overgenomen — de atlas is als naslagwerk geraadpleegd.

• IUCN Rode Lijst

  De status van elke soort: van niet bedreigd tot ernstig bedreigd. De categorie staat in het kadertje bij de vogel en kleurt de badge.

• Wikimedia Commonsvrije licenties

  Alle foto's, en het merendeel van de geluidsopnamen. Elk bestand staat onder CC0, publiek domein, CC BY of CC BY-SA; niet-commerciële licenties komen er niet in. Maker, licentie en bronpagina staan hieronder per bestand.

• xeno-cantovrije licenties

  Het open archief voor vogelgeluiden, opgebouwd door vrijwilligers. De meeste opnamen in deze gids zijn daar gemaakt en dragen een XC-nummer, ook waar ze via Wikimedia Commons zijn binnengekomen. Alleen opnamen onder CC0, CC BY of CC BY-SA worden gebruikt.

Foto's van lezers

Wie een vrij gelicentieerde foto van een vrije, wilde vogel heeft die de gids nog mist, kan hem insturen. De regels en het formulier staan op een eigen bladzijde. Een foto insturen

Welke vogels erin staan

De kaart bepaalt de gids. Het venster loopt van de Azoren tot voorbij de Bosporus en van Noord-Noorwegen tot de noordrand van de Sahara, en die rand is ook de rand van de lijst: een vogel die alleen daarbuiten voorkomt staat er niet in.

Voor het Europese vasteland staat er om te beginnen alles in wat er elk jaar is: broedvogels, wintergasten en doortrekkers, hoe schaars ook. Zeldzaam is dus geen reden om een vogel weg te laten — onregelmatig wel.

Een dwaalgast komt erbij zodra hij in de laatste tien jaar meer dan tien keer is opgedoken, en blijft eronder weg. Een 'keer' is daarbij geen waarneming maar een geval: een onderscheiden combinatie van jaar, maand en hok van een kwart graad, geteld uit de waarnemingen bij GBIF. Eén pleisterende vogel waar honderd mensen langs zijn geweest telt zo één keer, en een onopvallende soort wordt niet gestraft omdat hij minder kijkers trekt. Onder die grens hoort een vogel in een naslagwerk thuis en niet in een gids waarmee je het veld in gaat: de heremietlijster (negen gevallen) en de Siberische lijster (tien) staan er daarom niet in, de grijswangdwerglijster en de tennesseezanger (allebei twaalf) wel. Een dwaalgast krijgt hier geen verspreidingskaart en geen kuikenfoto: hij broedt niet binnen dit venster, dus een kaart zou een areaal suggereren dat er niet is.

Die maat geldt alleen voor dwaalgasten van het vasteland. Een schaarse vogel die ergens in het gebied gewoon thuishoort, wordt niet aan die grens gemeten maar aan de vraag of hij er jaarlijks voorkomt. Monteiro's stormvogeltje heeft maar zeven waarnemingen binnen het venster en is toch een gewone Azorense broedvogel; hetzelfde geldt voor de Barbarijse frankolijn en de gestreepte vechtkwartel in Marokko.

Voor Macaronesië, de Maghreb en Israël geldt alleen het eerste deel: opgenomen zijn de soorten die daar elk jaar voorkomen en binnen het kaartvenster vallen. Dwaalgasten van die gebieden blijven buiten de gids; anders zou de lijst vollopen met vogels uit de Sahel en het Midden-Oosten die met Europa niets te maken hebben.

Spitsbergen en Bjørnøya liggen boven de bovenrand van het venster, op 74 tot 81°N. Ze staan daarom als twee kadertjes in de linkerbovenhoek van de kaart, in dezelfde seizoenskleuren — maar alleen bij de ruim veertig soorten die er werkelijk broeden. Soorten die er alleen doortrekken of overwinteren krijgen geen kadertje, en de vele zangvogels die er in juni verdwaald opduiken evenmin. Elk kadertje heeft zijn eigen schaal; ze staan niet op de schaal van de hoofdkaart.

De telling is een hulpmiddel bij de keuze, geen officiële optelsom: GBIF is in Noordwest-Europa veel beter gevuld dan in het zuidoosten, en een ontsnapte kooivogel telt even zwaar mee als een echte dwaalgast.

Maten: vleugel, gewicht en spanwijdte

De vleugellengte en het gewicht in het kadertje bij elke vogel komen uit één bron: AVONET, een dataset met elf gemeten kenmerken van alle 11.009 vogelsoorten ter wereld, opgebouwd uit metingen aan 90.020 individuele vogels in musea en in het veld. Eén bron voor alle soorten, zodat twee vogels in deze gids werkelijk met elkaar te vergelijken zijn. De vleugellengte is de ringersmaat: van de handwortel — de knik halverwege de vleugel — tot de punt van de langste handpen. Het gewicht is het gemiddelde van de gewogen vogels; een vogel weegt in de loop van het jaar sterk verschillend, dus één getal zegt hier meer dan een bereik uit een andere bron.

De spanwijdte staat in AVONET niet, en in geen enkele andere meetreeks: aan een levende vogel wordt hij nauwelijks gemeten, en de getallen in de handboeken zijn schattingen die per boek uiteenlopen — bij de scharrelaar wel twintig procent. Deze gids schat hem daarom zelf uit de gemeten vleugellengte, met een verhouding die per familie is geijkt. Die verhouding verschilt sterk: bij een gierzwaluw, die vrijwel helemaal hand is, is de spanwijdte 2,6 keer de vleugellengte, bij een fuut met zijn lange arm 4,5 keer. Een controle waarbij elke soort uit zijn eigen ijking wordt weggelaten geeft een mediane afwijking van vier procent, en vier op de vijf soorten valt binnen tien procent. Daarom staat er ca. bij: het is een schatting, en die geeft de gids liever eerlijk dan een precies ogend getal uit een boek dat het volgende boek tegenspreekt.

De lengte van de vogel komt niet uit AVONET maar uit de veldgidsen, per soort met bron nagekeken.

• Tobias, J.A. e.a. (2022), AVONET: morphological, ecological and geographical data for all birds. Ecology Letters 25, 581–597. CC BY 4.0.

De categorieën van de Rode Lijst

De status in het kadertje bij elke vogel is de wereldwijde beoordeling van de IUCN Rode Lijst, zoals AviList die overneemt — niet de Europese of een nationale Rode Lijst. Een soort die in Nederland op de Rode Lijst staat, kan wereldwijd “niet bedreigd” zijn; het omgekeerde komt ook voor. De IUCN toetst elke soort aan vaste criteria: de snelheid van afname, de grootte van het verspreidingsgebied, de omvang van de populatie en de kans op uitsterven. De negen categorieën, van laag naar hoog risico:

LC Niet bedreigd

Beoordeeld en niet in een van de bedreigde categorieën: meestal een wijdverspreide en talrijke soort.

NT Gevoelig

Voldoet nu net niet aan de drempels voor Kwetsbaar, maar zit er dicht tegenaan of zal er naar verwachting binnenkort aan voldoen.

VU Kwetsbaar

Hoog risico op uitsterven in het wild: bijvoorbeeld een afname van 30 procent of meer in tien jaar of drie generaties, of minder dan tienduizend volwassen dieren.

EN Bedreigd

Zeer hoog risico: bijvoorbeeld een afname van 50 procent of meer, of minder dan 2.500 volwassen dieren.

CR Ernstig bedreigd

Uiterst hoog risico: bijvoorbeeld een afname van 80 procent of meer, of minder dan 250 volwassen dieren.

EW Uitgestorven in het wild

Komt alleen nog voor in gevangenschap of als uitgezette populatie buiten het oorspronkelijke verspreidingsgebied.

EX Uitgestorven

Er is geen redelijke twijfel dat het laatste dier is gestorven.

DD Onvoldoende gegevens

Er zijn te weinig gegevens over verspreiding of populatie om het risico te beoordelen.

NE Niet beoordeeld

Nog niet aan de criteria getoetst.

• IUCN (2012), IUCN Red List Categories and Criteria, versie 3.1, tweede editie. De drempels hieronder zijn de hoofdlijn; de volledige criteria staan in dat document.

De wetenschappelijke naam

Onderaan elke soortbladzijde staat de volledige zoölogische naamregel: de soortnaam, gevolgd door wie de vogel als eerste heeft beschreven en in welk jaar. Staan die auteur en dat jaartal tussen haakjes, dan is de soort sindsdien in een ander geslacht geplaatst dan waarin hij beschreven werd — de haakjes zijn geen bijzaak maar een voorschrift van de naamgevingscode, en de gids houdt zich eraan.

De gids volgt de indeling en de naamgeving van AviList. Auteur, jaartal, de oorspronkelijke naam en de typelocatie komen uit de uitgebreide uitgave daarvan, die voor elke soort de eerste beschrijving met vindplaats vermeldt. De typelocaties zijn ingekort en naar hedendaagse plaatsnamen omgezet: 'in Europae apricis lapidosis' is hier gewoon Zweden.

GBIF, de databank waar de verspreidingskaarten en de Rode Lijst-categorieën vandaan komen, loopt op de naamgeving soms achter of kiest een andere indeling. Bij de achtenvijftig soorten waar dat zo is staat de naam van GBIF erachter, zonder verdere uitleg — genoeg om de vogel in andere bronnen terug te vinden.

De betekenis van de namen komt grotendeels uit de soortteksten van de Engelstalige Wikipedia, en dan vooral uit de passages die Jobling, The Helm Dictionary of Scientific Bird Names aanhalen; waar die ontbraken is de naam rechtstreeks uit het Latijn of het Grieks verklaard. Een deel van de soorten wacht nog op een tweede controle.

• AviList Core Team (2025), AviList: The Global Avian Checklist, versie 2025b, uitgebreide uitgave. — Jobling, J.A., The Helm Dictionary of Scientific Bird Names, aangehaald via de soortteksten van Wikipedia.

Indeling en volgorde

De volgorde en indeling van ordes, families, geslachten en soorten volgen AviList, de wereldwijde soortenlijst van de vogels die door de grote checklists samen wordt onderhouden. Boven het niveau van de orde staan clades: die volgen de familiegenomen-stamboom van het B10K-project en dragen namen uit de PhyloCode.

• AviList v2025b
• Stiller et al. 2024, Nature 629, 851–860 (B10K)

Teksten

De teksten op deze site zijn geschreven voor deze gids. Feitelijke gegevens over maten, verspreiding en status zijn gebaseerd op standaard veldgidsen en de IUCN Rode Lijst.

Lettertype

De lopende tekst staat in IBM Plex Sans, de kopjes in Cormorant Garamond en de kleine labels in IBM Plex Mono — de letters van vorstman.com. Alleen de titel van elke bladzijde staat in Antonio, een smalle hoge grotesk in de trant van de klassieke veldgidsomslagen. Alle vier staan onder de SIL Open Font License 1.1 en worden vanaf deze site zelf geserveerd, dus er gaat geen verzoek naar een externe server.

De maker