Alle soorten › Koekoeksvogels › Koekoeken › Koekoek
Koekoek | Cuculus canorus
Common Cuckoo | Cuco Común
De koekoek die in Europa het voorjaar inluidt, brengt de noordelijke winter voor een deel in het bosveld van zuidelijk Afrika door. Hier zwijgt hij bijna altijd, waardoor hij eerder een determinatiepuzzel is dan een bekende stem.
Geluid
In Afrika vrijwel stil. Een enkele keer, vooral vlak voor vertrek in maart en april, is het bekende koe-koek te horen, met de tweede toon duidelijk lager dan de eerste. Het vrouwtje heeft een borrelende triller.
Opname: Aku Kalliomäki — CC BY-NC-SA 4.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
Ongeveer 32 tot 34 cm lang en rond 110 gram zwaar; slank, met lange staart en spitse vleugels, in vlucht valkachtig met slagen die niet boven de rug uitkomen. Mannetje en de meeste vrouwtjes zijn leigrijs van boven, op kop en borst, met een witte, fijn donker gebandeerde buik; vrouwtjes hebben vaak een roestbruine zweem op de bovenborst. Een zeldzame roodbruine vorm van het vrouwtje is geheel roestbruin met zwarte bandering. De snavel is donker met alleen aan de basis wat geel; oogring en poten geel. De buitenste staartpennen dragen aan de onderzijde witte vlekken en een witte eindzoom. Eerstejaars vogels, die hier veel voorkomen, zijn grijsbruin met witte veerranden en een witte nekvlek.
Verwarringssoorten
De Afrikaanse koekoek (Cuculus gularis) is vrijwel identiek; hij heeft meer geel op de snavel (ruim de helft, met donkere punt) en volledige witte banden over de buitenste staartpennen, en roept in de zuidelijke zomer volop. De Madagaskarkoekoek (Cuculus rochii) is kleiner en is hier alleen van april tot september. De heremietkoekoek (Cuculus solitarius) is donkerder grijs met een roestrode borst, de zwarte koekoek (Cuculus clamosus) grotendeels zwart. Shikra (Tachyspiza badia) heeft een haaksnavel en rondere vleugels.
Leefgebied
Bosveld van allerlei aard, van miombo en gemengd bosveld tot acaciasavanne en bosranden, soms ook tuinen en plantages. Zoekt vooral harige rupsen, vaak laag in bomen of op de grond. Broedt niet in Afrika; in Europa en Azië is de soort een broedparasiet van onder meer kleine zangvogels.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de vegetatie-eenheden van zuidelijk Afrika.
Verspreiding en trek
Een deel van de Europese en Aziatische populatie overwintert in het noorden en oosten van het gebied: Angola, Zambia, Malawi, Mozambique, Zimbabwe, het noorden van Botswana en Namibië en het noordoosten van Zuid-Afrika. Naar het zuiden en westen wordt de soort snel zeldzamer. De meeste koekoeken overwinteren verder noordelijk, in de bosgebieden en savannes rond het Congobekken.
- Zomergast (ca. okt–mrt)
- Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
Ga er niet van uit dat elke zwijgende grijze koekoek in de zuidelijke zomer een koekoek is: controleer de snavel en de staartonderkant, bij voorkeur op een foto. Een grijze Cuculus die van november tot februari stil is en weinig geel op de snavel heeft, is een goede kandidaat. Eerstejaars vogels onderscheiden zich juist door hun bruine, geschubde kleed.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd. De wereldpopulatie is enorm. In delen van West-Europa is de soort de laatste decennia sterk afgenomen, vermoedelijk door het verdwijnen van grote insecten, veranderingen bij waardvogels en problemen tijdens de trek. In zuidelijk Afrika is ze een kleine, weinig opvallende overwinteraar, over wiens aantallen hier weinig bekend is.
Wetenschappelijke naam
Cuculus canorus | Linnaeus, 1758
Linnaeus beschreef de soort in 1758 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Cuculus voerde hij in datzelfde werk in. Cuculus is het Latijnse woord voor de koekoek. canorus is Latijn voor 'welluidend, zangerig', van canere 'zingen'. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.