Alle soorten › Zangvogels › Grasmussen › Zwartkop
Zwartkop | Sylvia atricapilla
Eurasian Blackcap | Curruca Capirotada
De zwartkop is een Palearctische zanger die in kleine aantallen overwintert in de bergbossen van het noorden van Malawi en aangrenzende gebieden, aan de zuidgrens van zijn Oost-Afrikaanse winterverblijf. Verder zuidelijk is hij een zeldzame dwaalgast, die soms wekenlang op dezelfde plek blijft.
Geluid
De roep is een hard, droog tek of tak, vaak herhaald en het meest gehoorde geluid in de winter. De zang begint met een zacht, snel gekwetter en eindigt in een luide, heldere fluitfrase, tjuu-tjuu-tie-tiewu. In Afrika zingt de soort vooral kort voor het vertrek in maart, vaak in gedempte vorm.
Opname: David Darrell-Lambert — CC BY-NC 4.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
13–15 cm, een grijsbruine zanger met een scherp afgezette kap die tot aan het oog reikt. Bij het mannetje is de kap zwart, bij het vrouwtje en de jonge vogel roodbruin. De bovenzijde is grijsbruin met een olijfkleurige zweem, de nek en de halszijden zijn grijzer, de onderzijde lichtgrijs, bij het vrouwtje met een bruinere tint. De snavel is vrij kort en donkergrijs, de poten zijn grijs. Beweegt vrij rustig in dicht struweel en eet veel bessen.
Verwarringssoorten
De Kaapse zwartkop Sylvia nigricapillus is groter, met een roze tot rode snavel, roze poten en een zwarte kap tot onder het oog, en komt alleen in Zuid-Afrika en Eswatini voor. De tuinfluiter Sylvia borin heeft geen kap en een kortere, dikkere snavel. De Afrikaanse grijskop Sylvia abyssinica, in dezelfde bergbossen, heeft een grijze kop zonder scherpe kaprand en een roodbruine rug. Een zwarte kap bij een zangertje in de Nyika sluit verwarring met de andere soorten vrijwel uit.
Leefgebied
Randen van montaan groenblijvend bos, struweel met braam en andere bessenstruiken, beboste kloven en tuinen met vruchtbomen bij bos, meestal boven 1500 m. Dwaalgasten verder zuidelijk verblijven vaak in tuinen met vruchtdragende struiken. Eet in de winter vooral bessen en vruchten, daarnaast insecten.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de vegetatie-eenheden van zuidelijk Afrika.
Verspreiding en trek
Schaarse maar regelmatige wintergast in het noorden en midden van Malawi, onder meer op de Nyika, bij Luwawa op het Viphya-plateau en in Dzalanyama, en zuidelijker op de Zomba en de Mulanje; ook op het Zambiaanse deel van de Nyika en op het Njesi-plateau in het noorden van Mozambique. Zeldzaam in de oostelijke hooglanden van Zimbabwe. Dwaalgast in het noorden van Botswana, Namibië en Zuid-Afrika, onder meer een langdurig aanwezige vogel in een tuin in Durbanville in de West-Kaap in 2017. Broedt in Europa, Noordwest-Afrika en West-Azië en overwintert rond de Middellandse Zee, in West-Afrika en in Oost-Afrika tot in Tanzania en Malawi.
- Wintergast (ca. apr–sep)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
Van november tot maart; de bosranden rond Chelinda op de Nyika en het struweel bij Luwawa zijn de beste plekken. Luister naar het droge tek uit een bessenstruik aan de bosrand. Een zwartkop verder zuidelijk is een bijzondere waarneming en verdient een goede documentatie met foto's.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd. De Europese broedpopulatie is zeer groot en neemt toe; de soort overwintert bovendien steeds vaker in Europa zelf. De kleine aantallen in het gebied liggen aan de uiterste rand van het winterverblijf.
Wetenschappelijke naam
Sylvia atricapilla | (Linnaeus, 1758)
Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Motacilla Atricapilla; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Sylvia werd in 1769 ingevoerd door Scopoli. Sylvia is nieuwlatijn silvia, een bosnimf, bij silva 'bos'; de naam ging over op kleine zangvogels van struweel en kreupelhout. atricapilla is Latijn, van ater 'zwart' en capillus 'hoofdhaar', naar de zwarte kruin van het mannetje. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Zweden.