Balkansperwer | Tachyspiza brevipes

Geluid

Alleen rond het nest luidruchtig, met als gewone roep een scherp, afgeknepen kie-wik dat met tussenpozen wordt herhaald en hoger klinkt dan welke haviksnoot ook. Opgewonden vogels rijgen die noten aan elkaar tot een snel ki-ki-ki-ki dat aan de sperwer doet denken maar ijler en minder hard is, en het vrouwtje bedelt met een langgerekt pieee-a. Op trek zwijgen de groepen, zodat de soort in het grootste deel van Europa wel wordt gezien maar niet gehoord.

Herkenning

Kleine, slanke roofvogel met een spitse handvleugel: vier gespreide vingers aan de vleugelpunt tegen vijf of zes bij de sperwer, en een achterrand die vlak en recht verloopt in plaats van te bollen. Het adulte mannetje is licht blauwgrijs boven, met een grijze kap die tot over de wang doorloopt, en wit onder met een zo fijne roestkleurige bandering dat de onderdelen op elke afstand gewoon wit ogen; de buitenste handpennen zijn zwartachtig en zetten een scherpe donkere punt tegen die witte ondervleugel. Zijn oog is donker, zwartrood, waar dat van de sperwer geel tot oranjerood is. Het adulte vrouwtje is bruiner grijs boven, veel zwaarder gebandeerd onder en heeft een donkere streep midden over de witte keel, die het mannetje maar zwak toont en de gestreepte bruine juveniel juist duidelijk. De staart is grijs met weinig banden en de middelste pennen zijn bijna ongebandeerd; poten en tenen zijn kort en geel. Het vrouwtje is veel groter en zwaarder dan het mannetje, zodat de maten hierboven beide seksen tegelijk omvatten.

Verwarrings­soorten

De sperwer is de soort waarvan hij losgemaakt moet worden, en het mannetje is de makkelijke helft van dat werk: de balkansperwer heeft een spitse hand met vier vingers, een rechte achterrand, onderdelen die zo licht gebandeerd zijn dat ze wit lijken, een witte ondervleugel met een zwarte punt, en een donker oog, terwijl het sperwermannetje korte, brede afgeronde vleugels heeft met vijf of zes vingers, roestbruine wangen, oranje bandering over de hele onderdelen en een oranjerood oog. Het vrouwtje is het echte probleem: groter, bruiner van boven en veel grover gebandeerd, lijkt zij veel meer op een sperwer dan haar partner, en dan blijven alleen de spitse hand, de vlakke achterrand en de donkere keelstreep over. De havik is veel forser, met diepe borst, ver uitstekende kop, bollende armvleugel en langzamere, diepere slagen, en trekt nooit in een groep. Het vluchtsilhouet zit tussen sperwer en boomvalk in: de slag is sneller, vlakker en gelijkmatiger dan de flikkerende slag-en-glij van de sperwer, en de spitse hand met de lange arm doet aan een valk denken, maar de boomvalk heeft langere, sikkelvormige vleugels die verder naar achteren staan, donker gestreepte onderdelen en een zwarte baardstreep. Wees eerlijk over de grens van het haalbare: één roofvogel die in een gemengde stroom langs een Griekse bergrug schuift, valt zelden met zekerheid op naam te brengen, en de meeste balkansperwers worden geclaimd op een combinatie van datum, groepsgedrag en één goede blik op de ondervleugel, niet op een enkel kenmerk.

Leefgebied

Loofbos in het laagland, vooral galerijbos langs rivieren en beken: opstanden van eik, iep en populier, oude boomgaarden, windsingels en rijen hoge bomen tussen de akkers. Hij nestelt in open bos, aan een bosrand of in een losse boomgroep, meestal dicht bij stromend water, en jaagt daarbuiten over het omringende boerenland, droge graslanden en ruige akkerranden, op hagedissen, grote insecten en kleine vogels, vaak vlak boven of op de grond.

Verspreiding en trek

Broedvogel van Noordoost-Griekenland en de Balkan, oostwaarts door Bulgarije, Roemenië, Moldavië, Oekraïne en Zuid-Rusland tot de Kaukasus, Turkije en Noord-Iran; BirdLife schat de Europese stand op ongeveer 3.200 tot 7.700 paren, met de grootste aantallen in Europees Rusland, Griekenland en Turkije. De hele soort vertrekt in het najaar en overwintert in Noordoost-Afrika, van Tsjaad en Soedan tot Ethiopië, zodat het broedgebied wel in Europa ligt en het winterkwartier niet. De terugtrek loopt in het voorjaar langs het oostelijke Middellandse Zeegebied, waar boven Israël groepen van tienduizenden worden geteld; de najaarstrek passeert de Bosporus van half augustus tot begin oktober, met een piek in de tweede helft van september. Ten westen van de Balkan is de soort een dwaalgast, en noch in Nederland noch in Spanje hoeft u erop te rekenen.

• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Twee periodes zijn de reis waard. Eind april en de eerste helft van mei in Noordoost-Griekenland, in het Evros-dal, rond Dadia en in de Nestos-delta, wanneer terugkerende vogels in losse groepjes doortrekken en paren zich in de rivierbossen vestigen; en de tweede helft van september aan de Aziatische kant van de Bosporus, op de heuvel Çamlıca bij Istanbul, vanaf een uur of tien wanneer de thermiek op gang komt en tientallen tot honderden tegelijk overkomen. Kijk eerder naar de vorm van de groep dan naar de losse vogel: balkansperwers trekken en cirkelen samen, en dat doen sperwers op trek niet.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern), met een stabiele wereldstand, al melden tellers op verschillende trektelposten lagere aantallen. De grootste druk komt van het opruimen van rivierbos, oude boomgaarden en losse akkerbomen ten behoeve van intensieve akkerbouw, van het droogvallen van kleine waterlopen in het broedgebied, en van illegaal afschot van trekkende roofvogels rond het oostelijke Middellandse Zeegebied. Bestrijdingsmiddelen die hagedissen en grote insecten wegnemen, treffen een roofvogel die veel van zijn voedsel op de grond vangt harder dan een zuivere vogeljager.