Grote stern

Geluid

Een luid, hard en krassend tweelettergrepig kirrik of kèr-rik, dat kilometers ver draagt en de geluidskleur van een Waddenkolonie bepaalt. Jonge vogels bedelen met een dun, aanhoudend en klagend psieuw, dat je van juli tot september langs het strand hoort terwijl ze hun ouders achtervolgen. In een kolonie klinkt van april tot juni een voortdurend, schel geraas, dat in golven aanzwelt als een groep gezamenlijk opvliegt.

Herkenning

Groot, wit en langvleugelig, met een stijve, diepe vleugelslag en steile stootduiken van soms vijftien meter hoogte. De snavel is lang, dun en zwart met een scherp afgezette gele punt, alsof hij in de was is gedoopt; de poten zijn zwart. In rust wordt de zwarte kap achterop tot een ruige, opzetbare kuif, wat het karakteristieke stekelige achterhoofd geeft. De mantel is heel bleek parelgrijs, zo licht dat de vogel op afstand wit oogt; alleen de buitenste handpennen worden in de loop van de zomer door slijtage donkerder en vormen dan een grijze wig. Al vanaf juni kleurt het voorhoofd wit, zodat je in juli en augustus bijna alleen nog vogels met een witte kop en een zwarte achterkop ziet. Juvenielen hebben een geschubde, zwart-en-oker getekende bovenzijde, een kortere snavel zonder gele punt en bedelen luid achter hun ouders aan.

Verwarrings­soorten

Visdief en noordse stern zijn kleiner en compacter, met een rode snavel en grijze onderdelen, en ze vliegen losser en lichter; de grote stern oogt witter en veel stijver van slag. Lachstern is de echte valkuil in Zuid-Europa: die heeft een korte, dikke, geheel zwarte snavel zonder gele punt, langere zwarte poten, bredere vleugels en een meeuwachtige vlucht, en jaagt boven land op insecten en hagedissen in plaats van boven zee te duiken. Op afstand in de Delta helpt de roep: het tweelettergrepige kirrik van de grote stern is scherp en krassend, terwijl de lachstern een nasaal, lachend ge-gerrek geeft. Op zee kan een verre grote stern ook naar een dwergmeeuw of drieteenmeeuw doen denken, maar de zwarte snavel met gele punt en de stootduik hakken de knoop door.

Leefgebied

Uitsluitend kustgebonden: broedt in dichte kolonies op kale eilanden en schelpenbanken, bijna altijd binnen of naast een kolonie kokmeeuwen of zwartkopmeeuwen, die het broedgebied tegen predatoren verdedigen. Foerageert ver op zee en in getijdengeulen, met stootduiken op zandspiering, haring en sprot, en rust in groepen op strand, strekdammen en zandplaten. Buiten de broedtijd trekt hij langs de kustlijn en verblijft in ondiepe baaien, lagunes en zoutpannen.

Verspreiding en trek

Van de Oostzee en de Britse Eilanden tot de Zwarte Zee en de Kaspische regio, met de belangrijkste Noordzeekolonies in Nederland en Duitsland. Nederland herbergt een groot deel van de Noordwest-Europese populatie, met kolonies op Griend, Texel en in het Deltagebied; vogels van hier overwinteren tot in Ghana en Mauritanië. In Spanje broedt de soort in kleine aantallen in de Ebrodelta en in Andalusische zoutpannen en is hij daarnaast een gewone doortrekker en wintergast langs vrijwel de hele kust.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Van april tot september is de Waddendijk of een zeegat bij afgaand tij de beste plek: de vogels vliegen dan met een zandspiering dwars in de snavel naar de kolonie terug. Ga in juli of augustus op het strand zitten en zoek de bedelende jongen op: dat is het makkelijkste moment om juveniel kleed en de kop van de oudervogel rustig te bekijken. Bij zeetrektellingen in september en oktober trekken groepen laag langs de kust; let dan op de stijve slag en de lichte, bijna witte bovenvleugel tegen het grijze water.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, maar de soort is kwetsbaar doordat zoveel vogels op zo weinig kolonies samenkomen. In 2022 sloeg hoogpathogene vogelgriep hard toe in de Nederlandse en Duitse kolonies, waar duizenden volwassen vogels stierven en het broedsucces plaatselijk vrijwel nul was; in de jaren daarna herstelden de aantallen zich slechts gedeeltelijk. Daarnaast spelen verstoring, overstroming van laaggelegen kolonies en de beschikbaarheid van zandspiering een rol, waardoor de Nederlandse populatie op de Rode Lijst staat.