Grote tafeleend

Geluid

Buiten het broedgebied zwijgzaam. Baltsende mannetjes maken een zacht, hol koerend geluid met een piepende uithaal, vrouwtjes een laag krrek; beide draagt nauwelijks. Bij een Europese vogel hoor je in de praktijk niets.

Herkenning

Fors, langgerekt en langhalzig, duidelijk groter dan een tafeleend. Beslissend is het profiel: het voorhoofd loopt vanaf de kruin in een vloeiende, aflopende lijn door in een lange, geheel zwarte snavel met een licht holle bovenrand, zonder knik of band. Het mannetje heeft een donker kastanjebruine kop die op voorhoofd en kin zwartbruin verdonkert, een rode iris, een zwarte borst en achterlijf, en een rug en flanken die bijna wit zijn met een uiterst fijne grijze vermiculatie. Het vrouwtje herhaalt hetzelfde profiel in bruin en vaalgrijs: warmbruine kop en hals, donker oog, en een lichaam dat lichter grijsbruin is dan bij welke andere duikeend ook. In vlucht valt de lange hals op en de bleke bovenvleugel met een grijze streep.

Verwarrings­soorten

De tafeleend is de enige serieuze verwarringssoort, en het kopprofiel beslist meteen. Bij de tafeleend is het voorhoofd steil en hol en piekt de kruin boven het oog, waarna de kortere snavel er onder een duidelijke hoek uit steekt; bij de grote tafeleend loopt het lange aflopende voorhoofd zonder onderbreking in de snavel door. Verder is de snavel van de tafeleend zwart met een brede grijze dwarsband, die van de grote tafeleend geheel zwart, en is de rug van de tafeleend duidelijk grijs waar die van de grote tafeleend bijna wit is. Vrouwtjes vragen dezelfde aanpak: kleur helpt weinig, het profiel wel. Let op kruisingen van tafeleend met grote tafeleend, die in collecties voorkomen en een tussenliggend kopprofiel met een deels grijze snavel laten zien.

Leefgebied

In Europa op groot, diep open water: waterbekkens, grote plassen en geïnundeerde graslanden, altijd tussen tafeleenden en kuifeenden. In Noord-Amerika broedt hij in dichte oeverzones van prairiemoerassen en overwintert hij op estuaria en baaien, waar hij duikt naar wortelstokken van waterplanten.

Verspreiding en trek

Broedvogel van de prairies en het noordwesten van Noord-Amerika, overwinterend van de Chesapeake Bay tot Californië en Mexico. In Europa is dit een van de zeldzaamste eenden: Groot-Brittannië telt ongeveer een dozijn gevallen, beginnend bij een eerstejaars mannetje bij Cliffe in Kent op 7 december 1996, met daarna vogels in Norfolk, Kent, Cornwall en Orkney en een reeks winters achtereen op Abberton Reservoir in Essex, waar van 2023 tot 2025 opnieuw een adult mannetje zat. Veel van die gevallen betreffen terugkerende individuen, zodat het aantal vogels lager ligt dan het aantal meldingen. Nederland heeft één aanvaard geval, een ongeringd tweedekalenderjaars mannetje bij Zoetermeer van 31 mei tot 2 juni 2024 dat met tafeleenden optrok; eerdere vogels bij Castricum sneuvelden toen er een met geknipte vleugel bleek te zitten. Die ene geknipte vleugel vat het probleem samen: ook deze soort staat in collecties.

Waar en wanneer kijken

Kijk van november tot maart op grote waterbekkens waar honderden tafeleenden liggen, en scan met een telescoop op silhouet in plaats van op kleur: een lange, laag gedragen kop met een aflopend voorhoofd springt er op driehonderd meter uit, ook als de vogel slaapt. Het bleke lijf helpt bij tegenlicht juist niet, dus werk met het profiel. Terugkerende vogels maken het lonend om een bekende locatie meerdere winters te blijven controleren.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd, maar wel een soort met een geschiedenis van diepe dalen: begin jaren tachtig zakte het Noord-Amerikaanse bestand ver terug door droogte in de prairies en door het verdwijnen van waterplanten in de Chesapeake Bay. Sindsdien is het herstel goed, mede door beperkingen op de jacht. De knelpunten blijven het droogvallen van de prairiemoerassen en de waterkwaliteit in de overwinteringsbaaien. In Europa geldt de soort alleen als dwaalgast en heeft ze geen beschermingsstatus.