IJsduiker

Geluid

In Europese wintergebieden praktisch altijd stil; het beroemde repertoire hoor je op de broedmeren van IJsland en Noord-Amerika. Daar klinkt een langgerekt, klagend aa-oo-ie dat over het water wegdrijft, een jodelende territoriumroep van het mannetje en een lachende tremolo hoe-hoe-hoe-hoe bij onrust. Op IJslandse meren is dat van mei tot juli te horen, het mooist in de stilte vlak na zonsondergang.

Herkenning

Alles aan de vogel is zwaar: een dikke hals, een lang laag lichaam en een kop met een steil voorhoofd, een bult vlak boven het oog en vaak nog een tweede welving achterop de kruin. De snavel is fors en dolkvormig, in winterkleed lichtgrijs met een donkere rug aan de bovensnavel, en wordt strak horizontaal gedragen. De halsscheiding is het beslissende kenmerk: geen rechte lijn, maar een grillige, gekartelde grens met een donkere inham die als een halve kraag in de witte hals steekt, plus een lichte oogring in een donker gezicht. De bovendelen zijn donkerbruin met bleke veerranden, wat een geschubd patroon geeft dat bij jonge vogels het duidelijkst is. In zomerkleed, dat je in IJsland ziet, is de kop gitzwart met groene glans, met een halsband van verticale witte strepen en een mantel als een schaakbord.

Verwarrings­soorten

Parelduiker is de belangrijkste verwarringssoort: kleiner en fijner, met een gladde, ronde kruin zonder bult, een dunnere rechte snavel, een kaarsrechte en scherpe halsscheiding en een wit flankvlekje boven de waterlijn. Roodkeelduiker is nog kleiner en bleker, met een dunne opgewipte snavel die schuin omhoog wijst en wit dat tot boven het oog reikt. Geelsnavelduiker, een grote zeldzaamheid, is de gevaarlijkste verwisseling: die heeft een ivoorkleurige tot strogele snavel waarvan ook de bovenrand aan de punt licht is en die iets omhoog gericht lijkt, plus een bleker gezicht met meer contrast. Op grote afstand kan een aalscholver misleiden, maar die zit hoger op het water, houdt de snavel schuin omhoog en heeft een veel dunnere hals.

Leefgebied

Broedt op grote, diepe, visrijke meren met heldere oevers in IJsland, Groenland en Noord-Amerika; het nest ligt vlak aan de waterkant, want lopen kan de vogel nauwelijks. Overwintert op zee boven ondiep water, in beschutte baaien, zeegaten en havens, en in Europa geregeld ook op grote binnenwateren. Duikt diep en lang achter platvis, krabben en garnalen aan en houdt zich vrijwel altijd solitair op.

Verspreiding en trek

Broedvogel van Noord-Amerika en IJsland, waar een paar honderd paren zitten; de Europese winterverspreiding loopt van Noorwegen en Groot-Brittannië tot de Golf van Biskaje. Nederland ziet jaarlijks enkele vogels, vaak lang verblijvend in een zeehaven, op het IJsselmeer, de Grevelingen of een groot binnenmeer, met het zwaartepunt van december tot maart. In Spanje is het een zeldzame wintergast in Galicië, Asturië en Cantabrië, met slechts sporadische waarnemingen aan de Middellandse Zee.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

De praktijk is simpel: volg de waarnemingsberichten, want een ijsduiker blijft vaak weken op dezelfde plek en is dan van dichtbij te bekijken vanaf een haven- of dijkkade. Ga bij vlak water en zacht ochtendlicht kijken en let op de volgorde kopvorm, snavelkleur, halsscheiding: die drie samen sluiten parelduiker en geelsnavelduiker uit. Bij zeetrektellingen in november en december komen ijsduikers soms langs; zoek dan naar de trage, diepe slag, de doorhangende hals en de duidelijk uitstekende poten van een vogel die veel groter oogt dan alle andere duikers.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, met een stabiele tot licht groeiende populatie in Noord-Amerika en een kleine maar constante IJslandse broedpopulatie. De belangrijkste bedreigingen zijn kwik en lood uit visgerei, olievervuiling, verzuring van broedmeren en bijvangst in staandwantnetten langs de overwinteringskusten. In Europa gaat het om zulke kleine aantallen dat de soort hier vooral als dwaalgast en wintergast telt, waarbij het aantal Nederlandse waarnemingen de laatste decennia eerder toe- dan afneemt door het groeiende aantal waarnemers.