Vuurgoudhaantje | Regulus ignicapilla

Geluid

De roep lijkt op die van het goudhaantje maar is voller, iets lager en met meer nadruk: zit of zi-zi-zi, korter aangezet en minder ijl uitgesponnen. Toch geldt hier hetzelfde praktische bezwaar: ook dit geluid ligt zo hoog dat oudere waarnemers het als eerste kwijtraken. Boven de vijftig hoort menigeen een vuurgoudhaantje alleen nog van dichtbij, boven de zestig soms helemaal niet meer — een groot deel van de soort verdwijnt dan uit uw telling zonder dat u het merkt. Wees daar eerlijk over bij inventarisatie, en werk zo nodig met een opnameapparaat of met een jongere metgezel. De zang is het gemakkelijkste onderscheid met het goudhaantje: een reeks van acht tot twaalf gelijke, ijle tonen, zi-zi-zi-zi-zi-zi, die geleidelijk sneller en luider worden en dan abrupt eindigen. Er zit geen ritmisch heen-en-weer in en er komt geen slotfiguurtje achteraan, terwijl het goudhaantje juist schommelt en met een rommelig krulletje afsluit. Te horen van februari tot in juli, en in Spanje ook in de nazomer.

Herkenning

Bolrond en kortstaartig als het goudhaantje, maar met een getekende kop en fellere kleuren. Over de kruin loopt een oranje tot vuurrode streep, aan weerszijden zwart omzoomd; anders dan bij het goudhaantje is die kleur bij mannetje én vrouwtje aanwezig, al is het vrouwtje meer geeloranje en het mannetje dieper rood. Daaronder een lange, zuiver witte wenkbrauwstreep die tot ver achter het oog doorloopt, en daaronder een smalle zwarte streep dwars door het oog; onder die zwarte streep nog een lichte wangvlek. De bovendelen zijn helder olijfgroen, de onderdelen zuiverder wit dan bij het goudhaantje, met een zilverige glans. Op de zijhals en de schouder ligt een brons- tot goudkleurige vlek — het beste kenmerk als de kop wegdraait. Twee lichte vleugelstreepjes met daaronder dezelfde zwarte vlek aan de basis van de armpennen. Jonge vogels van het eerste najaar hebben nog geen kleur op de kruin, maar de witte wenkbrauwstreep en de zwarte oogstreep zijn dan al volledig aanwezig en beslissen de zaak.

Verwarrings­soorten

Het goudhaantje is de enige echte verwarring — zie ook zijn eigen soortpagina, waar hetzelfde verschil vanaf de andere kant is beschreven. Dat heeft een volkomen leeg, vaalwit gezicht: geen witte wenkbrauwstreep, geen zwarte oogstreep, alleen een bleke ring rond een groot zwart oog. Het heeft geen bronzen schoudervlek, is doffer en grijzer groen op de rug, viezer wit van onderen, en de kruinstreep is geel, met bij het mannetje een verborgen oranje kern die u vrijwel nooit te zien krijgt. Bij een jong vuurgoudhaantje zonder kruinkleur blijft de kop dus alsnog beslissend: streep boven en streep door het oog is vuurgoudhaantje, leeg gezicht is goudhaantje. In het najaar zit de bladkoning ertussen: die is duidelijk groter en langgerekter, met een lange geelwitte wenkbrauwstreep, twee gele vleugelstrepen en een lichte kruinstreep, en met een heel andere, luide en stijgende roep. Ook een fitis of tjiftjaf hoog in een boom kan even voor twijfel zorgen, maar die zijn een derde groter, hebben een langere staart en missen de zwarte vleugelvlek.

Leefgebied

Veelzijdiger dan het goudhaantje. De kern is gemengd bos met een dichte, groenblijvende onderlaag — oude douglas- en fijnsparopstanden met hulst, taxus of klimop eronder, en gemengde loofbossen waar een enkele naaldboom in staat. Ook zuiver naaldbos voldoet, evenals loofbos met veel klimop op de stammen, en in tuinen, parken en begraafplaatsen met coniferen zit hij vaak vlak naast het goudhaantje. In het Middellandse Zeegebied verschuift het beeld: daar broedt hij in steeneiken- en kurkeikenbos, in dennenbos en in het spaanse zilversparbos van de zuidelijke bergen, en tot hoog in de sparrengordel van de Pyreneeën. Het nest is hetzelfde hangende kommetje van mos, korstmos en spinrag als bij het goudhaantje, maar wordt vaker in klimop, taxus of een loofboom gehangen; zeven tot elf eitjes, twee broedsels per jaar.

Verspreiding en trek

Een soort van Europa, Noordwest-Afrika en de Kaukasus, en verder nergens ter wereld: van Portugal en Marokko oostwaarts tot Wit-Rusland, Turkije en de Kaukasus, met vaste populaties op de Balearen, Corsica, Sardinië, Sicilië en Kreta. In Nederland was hij tot in de twintigste eeuw een zeldzaamheid; sinds de jaren zeventig is hij fors toegenomen en broedt hij nu met vele duizenden paren op de zandgronden, in de duinen en in oude parkbossen, met een zwaartepunt in Brabant, de Veluwe en de binnenduinrand. Een deel van de vogels trekt in de herfst weg naar Frankrijk en Iberië; bij zachte winters blijven er veel. In Spanje is hij juist de gewone van de twee: wijdverbreid en talrijk in vrijwel elk bosgebied van het schiereiland, van de Cantabrische hellingen tot de Sierra de Grazalema, en op de Balearen.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

De beste maanden zijn maart en april, wanneer de mannetjes zingen en het loof nog dun is. Loop een bosrand af waar naaldhout en hulst of klimop samenkomen, en let op het verschil in zang: versnelt de reeks en stopt hij plots, dan is het een vuurgoudhaantje; schommelt hij en krult hij aan het eind, dan is het een goudhaantje. Zoek daarna oogcontact door naar de buitenste twijgen te kijken en niet naar de stam. In de winter loont het om oude klimopstammen en taxusgroepen af te zoeken; het vuurgoudhaantje foerageert dan lager dan het goudhaantje en laat zich soms op twee meter bekijken. In Spanje is een steeneikenbos met dichte ondergroei in de vroege ochtend de zekerste plek van allemaal.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, en in Noordwest-Europa juist een van de duidelijkste winnaars van de laatste decennia: de soort is noordwaarts opgeschoven en heeft in Nederland, België, Denemarken en Zuid-Zweden gebied gewonnen, geholpen door zachtere winters en door het ouder worden van de naaldhoutaanplant uit de vorige eeuw. Strenge, langdurige vorst blijft de grote rem, want een vogel van zes gram teert in een lange vriesnacht bijna al zijn reserves op; na zo'n winter zakt het bestand fors, om binnen enkele jaren weer terug te veren. In het Middellandse Zeegebied zijn bosbranden en het verdwijnen van de vochtige, groenblijvende onderlaag de belangrijkste knelpunten.