Zwarte mees

Geluid

De zang is een snel, hoog en helder wietsje-wietsje-wietsje, dat sterk aan de koolmees doet denken maar veel sneller, ijler en hoger klinkt — alsof iemand de koolmees op dubbele snelheid afspeelt. Daarnaast een dun, opgetrokken tsuu-ie en fijne tsie-tsie contactroepjes in de zwerm. De zang loopt van januari tot in juni, met de piek in maart en april; in naaldbos begint hij vaak al voor het eerste licht.

Herkenning

Piepklein en kortstaartig, met een naar verhouding grote kop. De kop is glanzend zwart met grote witte wangen, en op de nek zit een langwerpige witte vlek die van opzij en van achteren goed te zien is — dat is het beslissende kenmerk. Het zwarte bibje loopt door tot op de bovenborst. De rug is blauwgrijs zonder groen, de vleugel draagt twee smalle witte streepjes gevormd door de lichte toppen van de dekveren, en de onderdelen zijn vuilwit met een lichtbruine waas op de flanken. Jonge vogels hebben gelige wangen en een gelige nekvlek. In Spanje en Portugal zijn de vogels iets bruiner op de rug.

Verwarrings­soorten

De koolmees is fors groter, heeft een olijfgroene rug, een gele buik met zwarte middenstreep en geen witte nekvlek. De kuifmees zit in hetzelfde naaldbos maar heeft een kuif en een sikkelvormige koptekening. Matkop en glanskop missen de witte nekvlek én de vleugelstreepjes, hebben een bruine rug en een veel kleiner bibje. De pimpelmees heeft een blauwe pet en gele onderdelen. Kortom: alleen de zwarte mees combineert een zwarte kop met witte wangen én een witte nekvlek.

Leefgebied

Naaldbos van alle soorten, met een voorkeur voor spar en douglas, verder gemengd bos, lariks, oude tuinen met coniferen, parken en begraafplaatsen. Broedt in holtes laag bij de grond: muizengaten, holle stronken, spleten onder wortels en nestkasten. In de winter een vaste bezoeker van voedertafels, waar hij zonnepitten wegdraagt en verstopt in plaats van ze op te eten.

Verspreiding en trek

Vrijwel heel Europa, van Lapland tot Andalusië, en overal gebonden aan naaldhout. In Nederland een algemene standvogel van de zandgronden en de duinen, met in sommige najaren een echte invasie van noordoostelijke vogels die dan tot in stadstuinen opduiken. In Spanje algemeen in de dennen- en sparrenbossen van de Pyreneeën, de Cantabrische bergen, het Iberisch Systeem en de zuidelijke sierra's, met een eigen, bruinere ondersoort op het schiereiland.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Zet in november of december een voedersilo met zonnepitten aan de rand van een sparrenbos en tel de vogels die iets wegdragen: negen van de tien zijn zwarte mezen. In het bos zelf loont het om in maart voor zonsopgang te gaan staan luisteren; wie de snelle, hoge versie van de koolmeeszang eenmaal in het oor heeft, hoort de soort daarna overal.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd en in Europa stabiel tot toenemend, geholpen door de grootschalige aanplant van naaldbos in de twintigste eeuw. In Nederland schommelen de aantallen sterk van jaar tot jaar met de zaadoogst van sparren en de invasies uit het noordoosten. Omvorming van naaldbos naar loofbos kost lokaal broedparen.