Alle soorten › Zangvogels › Monarchen › Brilmonarch
Brilmonarch | Symposiachrus trivirgatus
Spectacled Monarch | Monarca de anteojos
De brilmonarch dankt zijn naam aan het brede zwarte vlak dat als een bril om het oog ligt en scherp tegen de blauwgrijze kop afsteekt. Het is een levendige, rusteloze vogel van het regenwoud en het moessonbos, die zijn staart voortdurend open- en dichtvouwt en daarbij witte staartpunten laat flitsen. Hij is de enige vertegenwoordiger in deze gids van Symposiachrus, een omvangrijk geslacht dat verder geheel buiten Australië en Nieuw-Zeeland ligt.
Geluid
Een verrassend gevarieerd repertoire voor zo'n klein vogeltje. De zang is een reeks heldere, enigszins schorre fluittonen, vaak in drieën of vieren en licht stijgend — weergegeven als which-which-which. Veel opvallender is het scheldgeluid: een hard, zoemend en raspend zzzert dat in het onderbos blijft hangen en meestal het eerste teken is dat er een paartje in de buurt zit. Vogels die samen foerageren houden bovendien een zacht, hoog getjilp aan dat je alleen van dichtbij hoort.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname gevonden; hieronder staat wel waar je op moet letten.
Herkenning
Een kleine, slanke monarch met een fijne blauwgrijze snavel en een lange staart die hij vaak waaiervormig opent. Kop, mantel, vleugels en staart zijn blauwgrijs. Rond het oog ligt een breed zwart masker dat teugel, oogstreek en kin bedekt en de indruk van een bril geeft — het reikt niet als een gesloten kap over de keel, zoals bij de maskermonarch. Keel en borst zijn warm roestoranje, maar de buik en de onderstaartdekveren zijn helder wit, zodat de oranje kleur als een afgebakende borstschort oogt. De buitenste staartpennen dragen brede witte punten, die bij het spreiden van de staart als twee witte hoeken oplichten; dat is bij een wegvliegende vogel vaak het enige wat je ziet. De seksen lijken op elkaar; jonge vogels hebben een doffer, bruinig masker.
Verwarringssoorten
De maskermonarch (Monarcha melanopsis) is groter en draagt het zwart als een gesloten masker dat ook de kin en de bovenkeel bedekt, heeft de gehele onderzijde roestoranje in plaats van alleen de borst, en mist de witte staartpunten volledig. De zwartvleugelmonarch (Monarcha frater) is eveneens groter en heeft zwarte vleugels en staart. De witoormonarch (Carterornis leucotis) is zwart-wit en toont geen spoor van oranje. Ook de Australische vuurstuitwaaierstaart (Rhipidura rufifrons) waaiert voortdurend met de staart in hetzelfde onderbos, maar heeft een opvallend roodbruine stuit en staartbasis, een wit-zwart geschubde borst en geen zwart oogmasker. Buiten Australië en Nieuw-Zeeland telt het geslacht Symposiachrus nog tientallen soorten, verspreid van de Molukken en de Kleine Soenda-eilanden over Nieuw-Guinea tot de Salomonseilanden; binnen het gebied van deze gids staat de brilmonarch alleen, zodat verwarring binnen het geslacht hier niet speelt.
Leefgebied
Regenwoud, moessonbos en vine thicket, mangrove en dicht begroeide beekdalen. De vogel houdt zich op in de onderlaag en de middenlaag, waar hij rusteloos van tak naar tak wipt, met de staart waaiert en insecten van bladeren plukt of in korte vluchten uit de lucht grijpt. Hij mijdt open bos en droog woodland, maar volgt de dichte oevervegetatie soms een eind het drogere land in. Het nest is een keurige, diepe kom van vezels en mos, met spinrag dichtgewerkt en vaak met korstmos afgedekt.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar hoofdgroep en formatie.
Verspreiding en trek
Een uitgesproken Indo-Pacifische soort: van de Kleine Soenda-eilanden — Temminck beschreef haar in 1826 naar een vogel van Timor — en de Molukken over Nieuw-Guinea en de Torresstraat-eilanden tot in Australië. Daar bewoont zij de kuststrook van Kaap York zuidwaarts langs Queensland tot in het midden van Nieuw-Zuid-Wales. De noordelijke vogels zijn jaarrond aanwezig; de zuidelijke broedvogels zijn deels trekkend en verlaten in de winter het zuidelijke deel van het areaal om noordwaarts te schuiven.
- Jaarrond
- Broedvogel (zomer)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
Zoek laag, niet hoog. Volg een regenwoudpad langs een beek en let op de korte, harde zoemende roep in het struikgewas; blijf dan staan tot de beweging zichtbaar wordt. Het beslissende kenmerk is de grens tussen oranje en wit op de onderzijde: houdt het oranje halverwege de borst op en wordt de buik wit, dan is het deze soort; loopt het oranje door tot onder de staart, dan kijk je naar de maskermonarch. De witte staartpunten zijn een goede tweede controle, vooral op het moment dat de vogel wegdraait.
Staat van instandhouding
De soort is algemeen en wijdverbreid over een groot Indo-Pacifisch areaal en er zijn geen aanwijzingen voor een noemenswaardige afname. In de AviList-uitgave die voor deze gids is geraadpleegd staat zij als niet beoordeeld (NE) genoteerd. Dat weerspiegelt geen onzekerheid over de aantallen maar over de begrenzing: het complex rond Symposiachrus trivirgatus is de afgelopen jaren door verschillende gezaghebbende lijsten in meerdere soorten opgesplitst, en zolang die indeling niet is uitgekristalliseerd, is de soort in haar huidige omvang niet afzonderlijk op de Rode Lijst getoetst. Voor de Australische populaties is geen achteruitgang vastgesteld.
Wetenschappelijke naam
Symposiachrus trivirgatus | (Temminck, 1826)
Coenraad Jacob Temminck beschreef de vogel in 1826 als Drymophila trivirgata, naar materiaal van Timor. Het epitheton trivirgatus is Latijn voor 'drievoudig gestreept', naar het patroon van donkere strepen op de kop. Het geslacht Symposiachrus werd in 1854 ingevoerd door Charles Lucien Bonaparte en gaat terug op het Griekse sumposiarkhos, 'leider van het gastmaal'; de soorten werden lange tijd bij Monarcha ondergebracht en zijn daar pas in de laatste decennia weer van gescheiden. De Engelse naam Spectacled Monarch, de Nederlandse brilmonarch en de Spaanse monarca de anteojos benoemen alle drie dezelfde zwarte bril.