Alle soorten › Zangvogels › Monarchen › Maskermonarch
Maskermonarch | Monarcha melanopsis
Black-faced Monarch | Monarca carinegro
De maskermonarch is de bekendste monarch van oostelijk Australië en een van de weinige zangvogels van het continent waarvan de trek voor iedereen zichtbaar is: elk voorjaar schuiven ze langs de oostkust naar het zuiden, en in de herfst weer terug. Het is een blauwgrijze vogel met een roestoranje buik en een klein, scherp afgetekend zwart gezicht — het masker waaraan hij zijn naam dankt. In het regenwoud verraadt hij zich vooral door zijn heldere, dubbelgeslagen fluitroep.
Geluid
Een rijke, zuivere fluittoon in twee lettergrepen, meestal weergegeven als why-you of which-you, waarbij de tweede noot omlaag glijdt; de vogel herhaalt het motief traag en met lange tussenpozen, alsof hij nadenkt. Daarnaast is er een rauw, raspend scheldgeluid — een droge ratel die in het bos ver draagt en vaak het eerste is wat je hoort wanneer een paartje verstoord wordt. Op de trek zijn ze grotendeels zwijgzaam, en dan glippen ze onopgemerkt door tuinen en bosjes die ze de rest van het jaar mijden.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname gevonden; hieronder staat wel waar je op moet letten.
Herkenning
Een gedrongen, vrij grote monarch met een stevige blauwgrijze snavel en een blauwgrijze kop, rug, vleugels en staart. Van de voorkop over de teugel tot op de kin en de bovenkeel loopt een compact zwart masker dat als een klein, scherp uitgeknipt vlak tegen het grijs staat. Borst, buik en onderstaartdekveren zijn warm roestoranje, het helderst op de borst. De poten zijn blauwgrijs, het oog donker. Mannetje en vrouwtje zijn gelijk; jonge vogels missen het zwart geheel en hebben een vuilgrijs gezicht met een bleke keel, wat elke herfst tot vragen leidt. Vleugels en staart zijn egaal grijs, zonder zwart contrast — dat is het kenmerk dat telt.
Verwarringssoorten
De enige werkelijk lastige soort is de zwartvleugelmonarch (Monarcha frater), die op het schiereiland Kaap York in de zuidelijke zomer met deze soort kan samenvallen: bij frater zijn de vleugelpennen, de grote vleugeldekveren en de staart zwart en steken zij duidelijk af tegen het grijs van de rug, terwijl ze bij de maskermonarch egaal grijs blijven; de onderdelen van frater zijn bovendien bleker oranje met een witachtige buik. De brilmonarch (Symposiachrus trivirgatus) is kleiner, heeft het zwart als een brede ring rond het oog in plaats van als een gesloten masker met zwarte keel, is wit op de buik in plaats van oranje, en toont witte staartpunten. De witoormonarch (Carterornis leucotis) is zwart-wit zonder enig oranje. De vliegenvangers van het geslacht Myiagra, zoals de zilvermonarch (Myiagra rubecula), zijn slanker, trillen voortdurend met de staart en hebben nooit een zwart masker.
Leefgebied
In het broedseizoen regenwoud, nat eucalyptusbos en dicht begroeide beekdalen, waar de vogel in de midden- en onderlaag rondscharrelt en insecten van bladeren plukt of in korte uitvallen uit de lucht grijpt. Het nest is een nette, diepe kom van mos en spinrag in een vork, vaak laag boven een pad of een kreek. Buiten het broedseizoen is hij veel minder kieskeurig: op de trek duikt hij op in droger bos, in mangrove en geregeld in stadstuinen en parken.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar hoofdgroep en formatie.
Verspreiding en trek
Broedt in oostelijk Australië, van de Wet Tropics in Noord-Queensland zuidwaarts langs de kust en het achterland tot in centraal Victoria. De zuidelijke broedvogels zijn echte zomergasten: zij arriveren in september en oktober en vertrekken in maart en april noordwaarts, waarbij een deel de Torresstraat oversteekt om in zuidelijk Nieuw-Guinea te overwinteren. In het uiterste noorden van het areaal is een deel van de vogels jaarrond aanwezig. De trekbeweging langs de oostkust is opvallend genoeg om op vaste telposten gevolgd te worden.
- Broedvogel (zomer)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
Zoek hem in het voorjaar in vochtige beekdalen met regenwoudrand en let eerst op de vleugel: egaal grijs betekent maskermonarch, contrasterend zwart betekent dat je op Kaap York naar de zwartvleugelmonarch kijkt. De trage, twee-tonige fluitroep is buiten het broedseizoen vaak het enige spoor. In september en oktober loont het om in kuststadjes tuinen en parken af te lopen: doortrekkers zijn dan op de vreemdste plekken te vinden, meestal zwijgend en laag in het struikgewas.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd (LC). De soort is over haar hele broedareaal nog algemeen en profiteert ervan dat een aanzienlijk deel van het oostelijke regenwoud in nationale parken en het werelderfgoedgebied ligt. Waar het wringt, is de versnippering van het laaglandbos en van de beekbegeleidende stroken die de trekroute vormen: een trekvogel heeft niet alleen een broedgebied en een winterkwartier nodig maar ook de schakels ertussen. Structurele aantalsafnames zijn tot dusver niet vastgesteld.
Wetenschappelijke naam
Monarcha melanopsis | (Vieillot, 1818)
Louis Pierre Vieillot beschreef de soort in 1818 als Muscicapa melanopsis, naar een vogel uit Nieuw-Zuid-Wales. Het geslacht Monarcha gaat terug op het Oudgriekse monarkhos, 'alleenheerser' — een naam die Vigors en Horsfield in 1826 kozen zonder er een verklaring bij te geven, en die in het Nederlands eenvoudig als 'monarch' is overgenomen. Het epitheton melanopsis combineert melas ('zwart') en opsis ('gezicht, aanblik') tot 'zwartgezicht'. De Engelse naam Black-faced Monarch, de Nederlandse maskermonarch en de Spaanse monarca carinegro benoemen alle drie hetzelfde kenmerk.