Alle soorten › Zangvogels › Monarchen › Zwartvleugelmonarch
Zwartvleugelmonarch | Monarcha frater
Black-winged Monarch | Monarca alinegro
De zwartvleugelmonarch is in Australië een zeldzame zomergast: een vogel van Nieuw-Guinea die alleen de regenwouden van het noordelijke schiereiland Kaap York bereikt, en daar maar een half jaar blijft. Hij lijkt sprekend op de veel algemenere maskermonarch, en is daarvan te onderscheiden aan de zwarte vleugels en staart die scherp tegen het grijze lijf afsteken. Wie hem wil zien, moet naar Iron Range of de McIlwraith Range in de zuidelijke zomer.
Geluid
Een helder, rollend fluitmotief van twee tot vier noten, in toon en tempo sterk lijkend op dat van de maskermonarch, maar gemiddeld iets hoger en sneller; het verschil is klein genoeg om er in het veld geen determinatie op te bouwen. Daarnaast klinkt een droog, raspend scheldgeluid wanneer een paartje verstoord wordt. In de Australische zomer zijn de vogels het meest vocaal rond zonsopgang; later op de dag zwijgen ze vrijwel geheel en zijn ze bijna niet te vinden.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname gevonden; hieronder staat wel waar je op moet letten.
Herkenning
Een middelgrote monarch met een blauwgrijze kop, mantel en borst, en een compact zwart masker dat voorhoofd, teugel, kin en bovenkeel bedekt. Het beslissende kenmerk zit in de vleugel: de handpennen, armpennen en de grote dekveren zijn zwart en vormen samen een donker vlak dat duidelijk tegen het grijs van de rug afsteekt, en ook de staart is zwart. De onderdelen zijn oranje, maar bleker dan bij de verwante soort, en lopen naar de buik en de onderstaartdekveren toe uit in wit. De snavel is blauwgrijs, het oog donker. De seksen zijn gelijk; jonge vogels missen het zwarte masker en tonen een vaal, ongetekend gezicht.
Verwarringssoorten
Dit is in feite één determinatieprobleem met één oplossing: de maskermonarch (Monarcha melanopsis), die in dezelfde maanden op Kaap York aanwezig is. Bij de maskermonarch zijn vleugel en staart egaal blauwgrijs zonder zwart contrast, en is de buik doorlopend warm roestoranje in plaats van bleker oranje met wit op de buik en de onderstaartdekveren. Bij tegenlicht en hoog in het kronendak is dat contrast verraderlijk: een maskermonarch met schaduw op de vleugel oogt algauw donkervleugelig, en het is dan beter geen naam te geven. Verder is de brilmonarch (Symposiachrus trivirgatus) kleiner, heeft hij het zwart rond het oog in plaats van op de keel en toont hij witte staartpunten, terwijl de witoormonarch (Carterornis leucotis) zwart-wit is en elk oranje mist.
Leefgebied
Tropisch laagland- en heuvelregenwoud en de aangrenzende stroken moessonbos en vine thicket. De vogel foerageert in de midden- en bovenlaag, plukt insecten van bladeren en twijgen en maakt korte uitvallen naar vliegende prooi. Hij blijft meestal hoog en in de schaduw, wat samen met het geringe aantal verklaart waarom de soort in Australië zo weinig gezien wordt.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar hoofdgroep en formatie.
Verspreiding en trek
Het zwaartepunt van het areaal ligt in Nieuw-Guinea, waar de soort wijdverbreid in het bergbos voorkomt; het type werd in 1873 verzameld in het Arfakgebergte. In Australië is zij uitsluitend broedvogel op het noordelijke deel van het schiereiland Kaap York, waar zij ruwweg van november tot april aanwezig is en daarna naar Nieuw-Guinea terugkeert. Daarmee is zij een van de weinige Australische zangvogels met een echt tropisch trekpatroon: niet zuid-noord binnen het continent, maar heen en weer over de Torresstraat.
- Broedvogel (zomer)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
Ga in de zuidelijke zomer naar het regenwoud van Iron Range of de McIlwraith Range en werk in de eerste twee uur na zonsopgang, wanneer de vogels nog roepen. Zoek in de middenlaag naar een monarch met zwart masker en let dan uitsluitend op vleugel en staart: zwart en contrasterend hoort bij deze soort, egaal grijs bij de maskermonarch. Beoordeel dat nooit tegen de lucht in, maar wacht tot de vogel in gelijkmatig licht zit.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd (LC). Het wereldareaal in Nieuw-Guinea is groot en het bergbos daar is nog grotendeels intact, zodat de soort als geheel niet onder druk staat. De Australische populatie is klein, sterk geconcentreerd en volledig afhankelijk van het regenwoud van noordelijk Kaap York; die bossen liggen goeddeels in beschermd gebied, maar zijn kwetsbaar voor veranderingen in brandregime aan de randen en voor zware cyclonen. Nauwkeurige Australische aantallen ontbreken, wat elke uitspraak over trends daar voorlopig onzeker maakt.
Wetenschappelijke naam
Monarcha frater | Sclater, 1874
Philip Lutley Sclater beschreef de soort in 1874, naar een vogel uit Hatam in het Arfakgebergte. Het geslacht Monarcha gaat terug op het Oudgriekse monarkhos, 'alleenheerser'. Het epitheton frater is Latijn voor 'broer' en is bijzonder treffend gekozen: Sclater zag onmiddellijk hoe sterk de vogel op de al bekende maskermonarch leek, en gaf hem daarom de naam van de nauwe verwant. De Engelse naam Black-winged Monarch, de Nederlandse zwartvleugelmonarch en de Spaanse monarca alinegro benoemen alle drie het kenmerk waarmee die broederschap toch te ontwarren is.