Harlekijneend | Histrionicus histrionicus

Geluid

Ongebruikelijk hoog voor een eend. Het mannetje geeft een piepend, bijna muisachtig ie-ie-ie, waaraan de soort in het Engels de bijnaam sea mouse dankt; het geluid is hoog genoeg om boven het gedreun van stroomversnellingen en branding uit te komen. Het vrouwtje reageert met een lager, hakkelend ek-ek-ek. Te horen bij baltsende groepjes op de rivier in mei en juni; bij dwaalgasten aan de kust hoor je vrijwel nooit iets.

Herkenning

Compact, met een steil voorhoofd, een kort grijs snaveltje en een puntige staart die vaak schuin omhoog wijst. Adult mannetje in prachtkleed: leigrijs lichaam met roestbruine flanken, een witte vlek voor het oog, een kleine witte oorvlek, een roodbruine streep over de zijkruin en een reeks zwart omzoomde witte strepen op hals, borstzijde en schouder. In het ruikleed van juli tot oktober wordt het mannetje donker en vrouwachtig, maar de roestbruine flanken en de gezichtstekening blijven zichtbaar. Vrouwtje en eerstejaars: egaal donkerbruin, met twee of drie ronde witte vlekjes op de kopzijde — een grote vlek voor de snavelbasis, een kleinere boven het oog en een ronde vlek op de oorstreek. Geen wit in de vleugel, in geen enkel kleed.

Verwarrings­soorten

Het mannetje in prachtkleed is met niets te verwarren. Bruine vogels vragen wel aandacht. Vrouwtje buffelkopeend heeft één langgerekte witte streep achter het oog en een wit vleugelveld; de harlekijneend heeft losse ronde vlekjes en een volledig donkere vleugel. Vrouwtje ijseend is lichter, heeft een witte hals en een donkere wangvlek in plaats van witte stippen. Vrouwtje zwarte zee-eend is groter en zwaarder gebouwd, met een egaal vale wang zonder scherpe vlekken en een veel forsere snavel. Alle kleden van de harlekijneend zijn in Europa determineerbaar, mits je de kop goed ziet: de combinatie van steil voorhoofd, minisnaveltje en losse witte kopvlekken is bij geen van de zee-eenden te vinden.

Leefgebied

In de broedtijd snelstromende, heldere rivieren en beken met stroomversnellingen en rotsblokken, waar de vogels tussen de golven naar muggenlarven en kokerjuffers duiken. Buiten de broedtijd rotskusten en branding: de vogels dobberen vlak achter de brekers, rusten op met wier begroeide rotsen in de getijdenzone en duiken op ondiepe rotsbodem naar slakken, kreeftachtigen en mosseltjes. Zandstranden en rustige binnenwateren worden gemeden.

Verspreiding en trek

Broedt in Europa alleen op IJsland, met de rivier de Laxá bij Mývatn als belangrijk broedgebied; verder in Groenland, Noordoost-Azië en Noord-Amerika. IJslandse vogels blijven in de winter langs de eigen kust. Elders in Europa is het een echte zeldzaamheid, sterk geconcentreerd in het noorden van de Britse Eilanden en met name de Buitenhebriden. Verder naar het zuiden en oosten, tot aan de zuidelijke Noordzeekust en Iberië, is elk geval een uitzondering.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

De zekerste plek is de Laxá tussen Mývatn en de zee, in mei en juni. Parkeer bij een van de bruggen, loop de oever af en zoek de vogels op de luwtes achter grote stenen midden in de stroom; ze zitten vaak in groepjes van vijf tot vijftien en verdwijnen telkens achter het schuim. Aan de IJslandse kust loont het om in de winter vanaf een rotspunt de eerste vijftig meter branding af te zoeken. Bij een noordwestelijke rotskust in West-Europa, bijvoorbeeld de Cantabrische kust of Galicië, is de kans het grootst na een aanhoudende noordwesterstorm; controleer dan elke bruine eend in een havenmond op ronde witte kopvlekken.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, met een geschatte populatie van ruim tweehonderdduizend vogels. De IJslandse populatie is stabiel. Knelpunten zijn waterkracht en riviervergraving in de broedgebieden, olievervuiling langs de kustlijnen waar de vogels dicht opeen overwinteren, en verstoring door recreatievaart en sportvissers op de broedrivieren.

Wetenschappelijke naam

Histrionicus histrionicus | (Linnaeus, 1758)

Linnaeus beschreef de soort in 1758 als Anas histrionica; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Histrionicus werd in 1828 ingevoerd door Lesson. Histrionicus is Latijn voor 'toneelmatig, als een harlekijn', van histrio 'toneelspeler'. De soortnaam herhaalt de geslachtsnaam. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Newfoundland.