Alle soorten › Pelikaanachtigen › Hamerkop › Hamerkop
Hamerkop | Scopus umbretta
Hamerkop | Avemartillo
De hamerkop is een egaal bruine waadvogel met een zware, zijdelings afgeplatte snavel en een dikke kuif die naar achteren wijst, zodat het silhouet van de kop op een hamer lijkt. Hij bouwt een koepelvormig takkennest van meer dan een meter doorsnede, het grootste nest van alle Afrikaanse vogels ten opzichte van de bouwer.
Geluid
Een luide, hoge en nasale roep, jip-purr, en een snel ratelend gekakel, kek-kek-kek-kek, meestal in de vlucht of tijdens groepsbijeenkomsten waarbij vijf tot tien vogels rond elkaar draaien, op elkaars rug klimmen en aanhoudend roepen.
Opname: GABRIEL LEITE — CC BY-NC-SA 4.0 · omgezet naar mono · xeno-canto
Herkenning
Ongeveer 55 cm, geheel dofbruin met een zwakke paarse glans op de rug en een vage bandering op de staart. De snavel is zwart, hoog en zijdelings samengedrukt, met een haakje aan de punt. De naar achteren gerichte nekkuif vormt samen met de snavel de hamervormige kop. De poten zijn kort en zwart, met een gedeeltelijke zwemvlies tussen de middelste tenen. De seksen zijn gelijk en jonge vogels lijken op de volwassen vogels. Vliegt met halfingetrokken nek, trage diepe vleugelslagen en soms in kringen zwevend.
Verwarringssoorten
Binnen het verspreidingsgebied geen verwarring mogelijk: geen andere bruine waadvogel heeft deze hamervormige kop. Op afstand of in vlucht kan de silhouet aan een bruine roofvogel of een ibis doen denken, maar de zware snavel met de nekkuif in één lijn maakt de soort direct onmiskenbaar.
Leefgebied
Randen van rivieren, beken, pannen, dammen, estuaria en tijdelijke poelen, tot in irrigatiesloten en veedrinkplaatsen. Schuifelt met de voeten in ondiep water om prooi op te jagen, fladdert kort en steekt toe. Het voedsel bestaat vooral uit amfibieën, in het bijzonder klauwkikkers, verder uit larven, kleine vissen en waterinsecten. Voor het nest zijn een boomvork of een rotsrichel nodig.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld naar de vegetatie-eenheden van zuidelijk Afrika.
Verspreiding en trek
Over vrijwel het hele gebied verspreid, overal waar zoet water met ondiepe oevers ligt; schaars in de droogste delen van Namibië en de westelijke Karoo. Verder over vrijwel heel Afrika ten zuiden van de Sahara, en daarbuiten op Madagaskar en in het zuidwesten van het Arabisch Schiereiland.
- Jaarrond
- Zomergast (ca. okt–mrt)
- Wintergast (ca. apr–sep)
- Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Hoe en wanneer kijken
Jaarrond langs elke ondiepe waterkant, het best in de vroege ochtend en de late middag wanneer de vogel langzaam door het water waadt. Het nest is vaak eerder te vinden dan de vogel zelf: een massieve bol takken in een oeverboom of op een richel, met een nauwe ingang aan de onderzijde. Een paar bouwt soms meerdere nesten in één seizoen; verlaten nesten worden gebruikt door uilen, ganzen en genetkatten.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd en over het hele areaal wijdverspreid. Plaatselijk lopen aantallen terug door het droogleggen van moerassen, achteruitgang van amfibieën en het gebruik van bestrijdingsmiddelen. In delen van het gebied speelt de vogel een rol in lokale overlevering, wat nest en vogel enige bescherming tegen verstoring geeft.
Wetenschappelijke naam
Scopus umbretta | Gmelin, 1789
Gmelin beschreef de soort in 1789 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Scopus werd in 1760 ingevoerd door Brisson. Scopus is afgeleid van het Griekse skia, 'schaduw'; ook de soortnaam umbretta, 'omberkleurig, donkerbruin', verwijst naar het doffe bruine verenkleed van de hamerkop. umbretta gaat terug op het Franse 'ombrette', 'schaduwtje', naar de egaal donkerbruine kleur van het verenkleed. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit Senegal.