Cetti's zanger

Geluid

De zang is een explosie uit het niets. Na minutenlange stilte barst er uit een dicht struweel opeens een oorverdovend, hard aanzettend tjuup! los, gevolgd door een korte pauze en dan een snel, stotend, luid geratel: tjuup! — tjuwie-tjuwie-tjuwie-tjuwie-tji-tji-tji, in nog geen twee seconden afgelopen. De strofe begint op volle sterkte, zonder aanloop, en breekt even abrupt af als hij begon; daarna is het weer stil en zit de vogel meestal al twintig meter verderop. Het volume is buiten alle proportie tot de vogel: op vijftig meter afstand klinkt hij nog alsof hij naast je zit. De roep is een hard, droog tsjik of plit, dat als een steen tegen een steen klinkt en vaak in korte reeksen wordt herhaald wanneer de vogel onrustig is. Zingt het hele jaar door, ook in november en januari, maar het felst van eind februari tot in juni, en niet alleen 's ochtends: middaguur, avondschemer en zelfs de nacht leveren strofen op.

Herkenning

Een gedrongen, donkere zanger met een zware bouw en een korte, ronde vleugel. Bovendelen warm kastanjebruin zonder streping, onderdelen grijswit met vuilgrijze flanken en een vaag afgetekende grijze wenkbrauwstreep boven een donker oog. Het beste kenmerk is de staart: breed, rond en opvallend vol, met slechts tien pennen, vaak licht opgezet of waaiervormig gespreid wanneer de vogel door struikgewas duikt. De onderstaartdekveren zijn donker met lichte punten, wat een schubbig randje geeft. Poten stevig en vleeskleurig. Geslachten gelijk in kleed, maar het mannetje is fors groter en zwaarder dan het vrouwtje.

Verwarrings­soorten

Op zicht komt de nachtegaal het dichtst in de buurt: die is groter en slanker, warmer roodbruin op de staart, met een groot donker oog met lichte oogring en langere poten, en hij hipt over de bodem in plaats van door struiken te kruipen. De rietzanger heeft een fel gestreepte rug en een brede roomwitte wenkbrauwstreep. De struikrietzanger is kouder olijfbruin, langer van vleugel en veel schuwer nog. Maar in de praktijk is dit een soort die je op geluid determineert, en die uitbarsting is met niets in Europa te verwarren.

Leefgebied

Dicht, laag en ondoordringbaar struweel op vochtige grond, altijd vlak bij water: braamstruwelen en wilgenopslag langs sloten en kreken, de verruigde overgang van riet naar bos, dichte oevervegetatie langs kanalen, moerasbosjes en griendjes. Het gaat om de structuur, niet om het riet zelf: een rietkraag zonder struiken is niets voor hem, een bramenwal langs een watergang wel. In Spanje bovendien in tamariskstruwelen, rivierbegeleidend bos, rijstvelden en irrigatiekanalen.

Verspreiding en trek

Van oorsprong een mediterrane soort, die zich sinds het midden van de twintigste eeuw sterk naar het noorden heeft uitgebreid. In Nederland waren de eerste broedgevallen in de jaren zeventig, maar de strenge winters van eind jaren zeventig en tachtig veegden de populatie weer weg; pas sinds het begin van deze eeuw is de soort echt gevestigd en sindsdien gegroeid tot enkele duizenden territoria, met zwaartepunten in het Deltagebied, langs de grote rivieren en in de Biesbosch, en met verdere uitbreiding naar het noorden. In Spanje is hij daarentegen een van de gewoonste vogels van elke rivieroever en elk moeras, van Galicië tot de Ebrodelta en de Guadalquivir.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Ga in februari of maart langs een verruigde rietzoom of een bramenwal langs een kreek, en blijf gewoon staan. Praten en lopen helpt niet; wachten wel. Binnen tien minuten barst er meestal ergens een strofe los, en dan weet je waar hij zit. Voor een blik op de vogel zelf is de bovenkant van een struik in de vroege ochtendzon de beste kans: heel even komt hij omhoog, met die brede staart half opgezet, en dan is hij weer weg. In het Deltagebied en langs de Biesbosch zitten de hoogste dichtheden van Nederland; in Spanje volstaat elke rivier met struweel.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd en in Europa duidelijk in aantal en areaal toenemend, vrijwel zeker geholpen door zachtere winters. Daar staat tegenover dat de soort geen vetreserves aanlegt en niet wegtrekt: een echt strenge winter met langdurige vorst en sneeuw doet de noordelijke populaties met tientallen procenten instorten. Het herstel gaat daarna wel snel, omdat de soort meerdere broedsels per jaar kan grootbrengen.