Dwergooruil

Geluid

Het mannetje zingt een zacht, fluitend en volstrekt monotoon tjuu, één toon om de twee à drie seconden, uur na uur volgehouden zodat het geluid een halve nacht doorgaat. De toon ligt rond dertienhonderd hertz en heeft een nauwelijks hoorbaar opgaand buiginkje aan het eind; bij windstil weer draagt hij honderden meters. Het vrouwtje antwoordt iets hoger en vaak met twee of drie lettergrepen, zodat een paar samen in dubbele maat lijkt te zingen. Zingen doet hij van eind maart tot begin juli, het luidst in april en mei, vanaf ongeveer een uur na zonsondergang en opnieuw kort voor het licht wordt. De grootste valkuil is de vroedmeesterpad, die een verwarrend gelijkende poe geeft: die toon is korter en vlakker, mist het buiginkje, komt van de grond — uit een muurtje, een steenhoop of een talud — en klinkt meestal met verschillende dieren tegelijk op net iets afwijkende toonhoogtes, terwijl de uil altijd uit een boomkroon roept en aan één toonhoogte vasthoudt.

Herkenning

Nauwelijks groter dan een spreeuw en duidelijk kleiner en slanker dan een steenuil: een langgerekt uiltje met korte oorpluimen die het vaak platlegt. Het verenkleed is een fijn gemarmerd en gestreept mengsel van grijs en bruin, precies de tekening van oude schors, met een rij witte vlekken over de schouderveren en een grijze, fijn gestreepte gezichtssluier met een donkere rand. De ogen zijn geel, de snavel loodgrijs, de tenen onbevederd. In rust rekt de vogel zich uit tot een dunne, rechtopstaande stomp met opgezette oorpluimen; ontspannen is hij juist rond en bolvormig. In vlucht valt hij op door lange, vrij smalle vleugels en een snelle, rechte vlucht die nauwelijks golft — heel anders dan het diepe golven van de steenuil. Er bestaat naast de gewone grijze vorm een roodbruine kleurvorm; jonge vogels zijn fijner en dwarser gebandeerd.

Verwarrings­soorten

De steenuil is gedrongener en veel forser gebouwd, met een platte kop, brede witte wenkbrauwen en felgele ogen in een fronsend gezicht, bruine bovendelen met witte vlekken en wit bevederde poten; hij zit vaak overdag op een paal of daknok, vliegt laag en diep golvend als een specht en is standvogel, terwijl de dwergooruil rechtop in een boom zit en alleen zomervogel is. De ransuil is de andere uil met oortjes, maar veel groter, met lange, opvallende oorpluimen, oranjerode ogen en een warm roestbruin kleed met een streping die de hele buik doorloopt. In het oosten van het gebied is de Perzische dwergooruil de echte valkuil: die is bleker en zandkleuriger, met lange rechte strepen in plaats van fijne marmering, en zingt een korte reeks lage stoten in plaats van losse tonen. Op Cyprus is de Cypriotische dwergooruil op zicht nauwelijks te scheiden; hij is gemiddeld donkerder en kouder grijs en kent geen roodbruine kleurvorm, maar in het veld doen alleen de zang en het gebied het werk.

Leefgebied

Warm, halfopen boomland: oude olijfgaarden, amandel- en fruitboomgaarden, dehesa's, populieren- en platanenlanen, dorpsparken, kerkhoven, tuinen en boerenerven met knoestige bomen. Vraagt holtes in oude bomen, muren of nestkasten en jaagt vooral op grote insecten — sprinkhanen, krekels, nachtvlinders en kevers — die hij vanaf een lage tak grijpt. Gesloten bos en volledig boomloos land worden gemeden.

Verspreiding en trek

Broedvogel van het Middellandse Zeegebied en Midden-Europa, van Iberië en Noordwest-Afrika oostwaarts tot de Kaukasus en Centraal-Azië, met noordelijke voorposten in Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk en het Karpatenbekken. Verreweg de meeste vogels trekken in september en oktober naar de Sahel; kleine aantallen blijven in Zuid-Spanje en op de Middellandse Zee-eilanden. In Nederland is de dwergooruil een zeldzame dwaalgast, met een handvol gevallen per jaar, meestal een zingende vogel in het late voorjaar. Wie de soort wil zien of horen, zoekt hem in Spanje, Zuid-Frankrijk, Italië of Griekenland.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Ga in mei of juni ongeveer een uur na zonsondergang aan de rand van een dorp staan waar oude platanen, noten- of olijfbomen bij elkaar staan, en luister eerst tien minuten zonder te lopen: de zang komt bijna altijd uit een grotere boom vlak bij bebouwing. Loop daarna langzaam op het geluid af tot je onder de boom staat en zoek de zijtakken af tegen de laatste lichte lucht; een silhouet met twee kleine puntjes op de kop is genoeg. Gebruik geen geluidsopnamen om de vogel te lokken — hij zingt vanzelf door zolang je stil blijft staan.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd (IUCN: Least Concern) en in Zuid-Europa nog algemeen. In het noorden van het areaal en in geïntensiveerd landbouwgebied gaat de soort wel achteruit. De belangrijkste oorzaken zijn het verdwijnen van oude, holle bomen en van lanen en boomgaarden, het gebruik van insecticiden waardoor grote insecten schaars worden, en aanrijdingen langs beplante wegen. In Frankrijk, Zwitserland en Oostenrijk werken nestkasten en het sparen van knotbomen en oude boomgaarden lokaal goed; in Spanje is de soort nog wijdverbreid.