Grauwe fitis | Phylloscopus trochiloides

Geluid

De roep is luid, scherp en duidelijk tweelettergrepig — tsjis-wiet of tsli-oe — met een tweede lettergreep die naar beneden zakt, en hij klinkt zo hard en zo kwikstaartachtig dat je in een duinbosje even opkijkt of er geen witte kwikstaart overvliegt. Precies dat kwikstaartkarakter is het kenmerk: geen enkele andere kleine boszanger van ons gebied roept zo. De zang begint met een enkele inleidende toon en gaat dan over in een snelle, hoge, hakkelende reeks van overwegend dalende elementen, waarin losse motiefjes een paar keer achter elkaar worden herhaald; het geheel duurt zo'n twee seconden en klinkt als de roep die in een rolletje wordt afgedraaid. Zingende mannetjes zijn onvermoeibaar en houden het van eind mei tot in juli vol.

Herkenning

Iets groter dan een tjiftjaf, slanker en langer van vleugel, maar kleiner en fijner dan een noordse boszanger. Boven grijsgroen zonder veel glans, onder zijdeachtig wit met hooguit een vuile waas op de borstzijden; van het gele dat een fitis heeft, is vrijwel niets te zien. De kop is het belangrijkste plaatje: een lange, witte wenkbrauwstreep die vóór het oog even breed is als erachter, tot op de snavelbasis doorloopt en daar vaak met de andere kant samenvloeit, met daaronder een scherpe donkere oogstreep. Op de vleugel staat één smalle, vuilwitte streep over de toppen van de grote dekveren, meer niet — en in versleten najaarskleed kan die streep vrijwel gedoofd zijn. De poten zijn grijs tot grijsbruin en ogen in het veld gewoon donker; de ondersnavel is oranje zonder donkere punt. De handpenprojectie is kort, een derde tot de helft van de tertiallengte. Het is een druk, mezenachtig vogeltje dat voortdurend door de buitenste twijgen scharrelt.

Verwarrings­soorten

De noordse boszanger is de klassieke valkuil: groter en zwaarder, met een forsere, dieper aangezette snavel met een donkere punt aan de ondersnavel, een langere handpenprojectie, lichte oranjebruine poten met gele tenen, en een wenkbrauwstreep die vóór het oog juist smaller wordt, de snavelbasis niet haalt en achteraan een opwippend haakje maakt. Zijn roep is een hard, droog zik, als een waterspreeuw. De groene fitis is veel geler: gele waas over wenkbrauwstreep, wang en keel, feller groen boven, een bredere en gelere vleugelstreep en vaak nog een tweede, vage streep op de middelste dekveren; zijn roep is drielettergrepig en gaat aan het eind omhóóg. Swinhoes boszanger heeft twee vleugelstrepen, waarvan de onderste lang, breed en over de hele lengte even breed is, en zijn wenkbrauwstrepen raken elkaar boven de snavel vrijwel nooit. De bladkoning is kleiner, heeft een lichte kruinstreep, twee felle geelwitte vleugelstrepen en brede witte tertialzomen. Fitis en tjiftjaf missen de vleugelstreep helemaal; de tjiftjaf heeft bovendien een korte, vage wenkbrauwstreep en tikt met de staart. In alle gevallen geldt: de roep hakt de knoop door.

Leefgebied

Broedt in hoog, vochtig loof- en gemengd bos met een dichte struiklaag: berken- en espenbos, elzen- en wilgenbos langs rivieren, oude sparrenbossen met loofhoutondergroei, bosranden, parken en grote, verwilderde tuinen. In het oosten van het areaal en in de Himalaya klimt hij op tot het berkenbos aan de boomgrens. Hij foerageert hoog in de kroon en in de buitenste takken, zelden laag in de struiklaag. Op doortrek belandt hij bij ons juist in kustbosjes, duindoorn en wilgenstruweel dicht bij zee.

Verspreiding en trek

Broedt van de Baltische staten, Zuid-Finland, Polen en Wit-Rusland oostwaarts door heel Rusland tot in Siberië en zuidwaarts tot de Himalaya en Centraal-Azië; overwintert in India. De westgrens is in de twintigste eeuw honderden kilometers opgeschoven en ligt nu binnen ons kaartgebied. In Nederland was hij tot 1979 een grote zeldzaamheid met een handvol gevallen, maar sinds 1998 wordt hij jaarlijks gezien en worden gevallen sinds 2015 niet meer beoordeeld; er zijn twee pieken, zingende mannetjes van eind mei tot in juni en doortrekkers in augustus en september. Twee keer is er in Nederland ook echt gebroed, beide keren op Schiermonnikoog — in 2003 en 2018 — en dat zijn de meest westelijke broedgevallen van Europa. In Spanje is hij een uitgesproken zeldzaamheid met maar een paar homologatiegevallen, alle in de nazomer aan de oostkust.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Twee momenten. Het eerste is de eerste helft van juni: loop dan in een kustbos of een oud landgoed langs de Waddenkust en luister naar een aanhoudend zingend vogeltje met een hakkelend, hoog liedje dat níet het aflopende zuchtje van de fitis is. Zulke mannetjes zingen dagenlang vanaf dezelfde paar bomen en zijn met geduld goed te zien te krijgen. Het tweede is de laatste week van augustus na een paar dagen oostenwind, in duindoorn en wilgenstruweel achter de zeereep: dan zoek je niet naar een vogel maar naar een geluid, en dat geluid is een kwikstaartachtig tsjis-wiet tussen de tjiftjaffen door. Kijk daarna naar de wenkbrauwstreep die tot op de snavel doorloopt, en naar de ene smalle vleugelstreep.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd, met een zeer grote en stabiele wereldpopulatie. In Europa is het beeld juist gunstig: de soort heeft haar broedgebied sinds het midden van de vorige eeuw naar het westen uitgebreid, tot in de Baltische staten, Zuid-Finland en Polen, en die uitbreiding is de reden dat er tegenwoordig elk voorjaar zingende mannetjes langs de Noordzeekust opduiken. Of die westwaartse verschuiving doorzet valt niet te zeggen; het aantal Nederlandse gevallen is in elk geval blijven stijgen.