Alle soorten › Zangvogels › Boszangers › Groene fitis
Groene fitis | Phylloscopus nitidus
Green warbler | Mosquitero verde
De groene fitis is de zuidelijke tegenhanger van de grauwe fitis: een boszanger van de bergbossen van de Kaukasus, Noordoost-Turkije en Noord-Iran, die daarmee binnen ons kaartgebied broedt maar bij de meeste vogelaars alleen bekend is als extreme dwaalgast. Hij is precies wat zijn naam belooft — de groenste en geelste van het hele complex — en sinds 1983 wordt hij sporadisch ook aan de Noordzeekust gevonden.
Geluid
De roep is drielettergrepig — tsji-soe-wiet — kort, helder en met een slot dat duidelijk omhoog gaat; op een sonagram tekent hij een liggende w. Dat opgaande einde is het enige echt betrouwbare veldkenmerk tegenover de grauwe fitis, waar de roep tweelettergrepig is en aan het eind juist zakt. De zang bestaat uit vrij korte strofen die zonder inleidende toon beginnen en zijn opgebouwd uit ingewikkelde, in elkaar draaiende elementen; er zit nauwelijks herhaling in, zodat elke strofe anders klinkt dan de vorige. De grauwe fitis zingt daarentegen in duidelijke, herhaalde blokjes — het verschil tussen een met de hand geschreven en een gedrukte regel. Zingen doet hij van eind april tot in juli, meestal hoog in de kroon van een beuk of haagbeuk.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname beschikbaar.
Herkenning
Bouw en formaat als een grauwe fitis, maar de kleur is een andere: fris grasgroen op de bovendelen, met een duidelijke gele waas over de wenkbrauwstreep, de wang en de keel, die doorloopt tot op de bovenborst. De rest van de onderdelen is wit met een geelgroene aanslag op de flanken. De wenkbrauwstreep is lang en breed, vaak duidelijk geler dan bij de grauwe fitis en tot op de snavelbasis doorlopend; daaronder een donkere oogstreep. De vleugelstreep over de grote dekveren is breder en geler dan bij de grauwe fitis, en in vers kleed staat er dikwijls nog een tweede, vage streepje boven op de middelste dekveren. De snavel oogt fors met een uitgesproken oranje ondersnavel zonder donkere punt, de poten zijn licht grijsbruin. In versleten zomerkleed vervaagt bijna alles — behalve het geel op het gezicht, en dat is precies het kenmerk dat het langst standhoudt.
Verwarringssoorten
Alles draait om de grauwe fitis, en het verschil is een kwestie van kleur en van roep. De grauwe fitis is grijsgroen in plaats van grasgroen en zijdewit in plaats van geelgewassen; zijn wenkbrauwstreep is wit, niet geel, en zijn ene vleugelstreep is smal en vuilwit. Zie ook zijn eigen soortpagina, waar hetzelfde verschil vanaf de andere kant staat. De roep is beslissend: de grauwe fitis roept tweelettergrepig en laat het einde zakken, de groene fitis drielettergrepig met een duidelijk stijgend slot. Wees voorzichtig met een enkele foto: fel zonlicht op een verse najaarsvogel maakt van elke grauwe fitis een groene. Swinhoes boszanger heeft twee scherp afgetekende witte vleugelstrepen en juist géén geel op het gezicht. De bladkoning is kleiner, heeft een lichte kruinstreep en witte tertialzomen. De noordse boszanger is groter en grauwer, met een donkere punt aan de ondersnavel en een wenkbrauwstreep die de snavelbasis niet haalt.
Leefgebied
Broedt in vochtig bergbos van de Kaukasus, de Pontische bergen en het Kaspische laagland: beuken-, eiken- en haagbeukenbos met een dichte struiklaag van hulst, rododendron en braam, gemengd bos met spar en den, en beboste beekdalen tot ongeveer 2500 meter. Ook in oud park- en tuinbos rond dorpen en in doorgeschoten hakhout op de berghellingen. Hij foerageert hoog in de kroon en aan de buitenste takken. In de winter zit hij in de loofbossen en tuinen van Zuid-India en Sri Lanka.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Broedt in Noordoost-Turkije, de gehele Kaukasus — Georgië, Armenië, Azerbeidzjan en Zuid-Rusland — en langs de Kaspische Zee tot in de Elboers van Noord-Iran, met een uitloper naar Noordwest-Afghanistan; overwintert in Zuidwest-India en op Sri Lanka. Het broedgebied ligt daarmee grotendeels binnen ons kaartgebied, in de oostelijke hoek ervan. Als dwaalgast is hij in Noordwest-Europa hoogst zeldzaam: het eerste Britse geval betrof een vogel op de Scilly-eilanden in het najaar van 1983, en in Nederland zijn tot nu toe vier gevallen aanvaard — Vlaardingen in juni 2019, Texel in juni 2020, Borsele in juli 2023 en Bronckhorst in augustus 2025. Sinds 2008 nemen de waarnemingen in Noordwest-Europa toe, wat vooral te maken heeft met het feit dat vogelaars de roep zijn gaan opnemen. In Spanje is de soort een extreme zeldzaamheid.
- Broedvogel (zomer)
- Doortrek
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
Wie hem echt wil zien, gaat naar het broedgebied: de tweede helft van mei in het beuken- en haagbeukenbos van Georgië of de Turkse Pontische kust, in de vroege ochtend, hoog in de kroon zoekend naar een fel groen vogeltje met een gele kop. Dichter bij huis geldt maar één werkwijze, en die is er een met een opnameapparaat: elke laat-voorjaars- of zomerdwaalgast van dit complex is pas een groene fitis als de roep is vastgelegd en het stijgende, drielettergrepige slot zichtbaar is gemaakt. Alle Nederlandse gevallen zijn zo tot stand gekomen. Kijk daarnaast naar het geel op wenkbrauwstreep en keel, want dat blijft ook bij een versleten vogel zichtbaar.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd. De broedpopulatie in de Kaukasus en Noord-Iran is groot en er zijn geen aanwijzingen voor een afname; plaatselijk is de kap van oud beukenbos en de begrazing van de struiklaag wel een knelpunt. Sinds 1991 wordt de soort niet meer als vorm van de grauwe fitis maar als aparte soort behandeld, en dat is de reden dat de Europese waarnemingsreeks pas zo kort is: veel oudere gevallen zijn nooit op naam gebracht.