Noordse boszanger | Phylloscopus borealis

Geluid

De zang is een snelle, droge ratel op één toonhoogte, twee tot drie seconden lang en met een hard, mechanisch timbre — tsrrrrrrrr — die meer aan een insect dan aan een zangvogel doet denken en over het geritsel van de berken heen draagt. Er gaan meestal een paar losse, harde tikjes aan vooraf. De roep is minstens zo bruikbaar: een kort, hard, wat metalig tzik of dzjek, alsof twee kiezels tegen elkaar tikken, sterk lijkend op de roep van een waterspreeuw. Het geluid mist volledig de opgaande zwaai die de meeste boszangers hebben, en juist daardoor verraadt een zwijgzame dwaalgast in een duinbosje zich zodra hij één keer roept. In Lapland zingen de mannetjes van half juni tot eind juli, met de meeste zang in de eerste tien dagen na aankomst.

Herkenning

Een grote, forse boszanger met een zware kop, een lange vleugel en een betrekkelijk korte staart; hij oogt log en beweegt trager door het blad dan een fitis. Bovendelen grauw olijfgroen zonder frisse tint, onderdelen vuilwit met een grijze waas over de borstzijden en vaak vage donkere streepjes op de flanken. De wenkbrauwstreep is lang en geelwit, loopt ver achter het oog door, buigt daar iets omhoog en houdt vóór het oog op zonder de snavelbasis te bereiken; eronder ligt een scherpe donkere oogstreep en een gevlekte, vuile oorstreek. Over de toppen van de grote dekveren staat één smalle witte vleugelstreep, die bij versleten najaarsvogels bijna kan wegvallen. De snavel is lang, zwaar en spits, met een oranje ondersnavel die aan de punt duidelijk donker is — het beste enkelvoudige kenmerk van de soort. Poten grijsbruin tot vleeskleurig, handpenprojectie zeer lang, ongeveer even lang als de tertials.

Verwarrings­soorten

De grauwe fitis is de soort waar het om draait, en vier dingen beslissen. De snavel: bij de grauwe fitis kleiner en fijner, met een geheel lichte ondersnavel, bij de noordse boszanger zwaar en met een donkere punt. De wenkbrauwstreep: bij de grauwe fitis loopt die tot aan de snavelbasis door en buigt daar naar het voorhoofd, bij de noordse boszanger stopt hij vóór het oog en waaiert juist achteraan omhoog. De handpenprojectie: bij de noordse boszanger zeer lang, bij de grauwe fitis kort. En de roep: een vrolijk, tweelettergrepig, stijgend tsjis-wiet bij de grauwe fitis, een hard en droog tzik bij de noordse boszanger. De tweestreepboszanger heeft twee vleugelstrepen en donkere poten. Fitis en fluiter missen de vleugelstreep volledig; de fluiter heeft bovendien een felgele keel tegen een sneeuwwitte buik en nog langere vleugels. Bladkoning is nauwelijks half zo groot, veel contrastrijker en heeft een lichte kruinstreep.

Leefgebied

Broedt in het subarctische berkenbos van de Fennoscandische fjellrand en in de noordelijke taiga: hoog opgaand berkenbos met een dichte, ruige kruidlaag, wilgenstruweel langs beken en meeroevers, en de brede overgangszone waar naaldbos en berkengordel in elkaar overlopen. Hij kiest bij voorkeur vochtige, muggenrijke plekken en foerageert hoog in de kroon van berk en wilg. Verder oostwaarts zit hij in dezelfde combinatie van berk, lariks en wilgenstruweel langs de rivieren van de taiga en de bosgrens.

Verspreiding en trek

Van Noord-Noorwegen, Noord-Zweden en Noord-Finland dwars door Siberië tot in Alaska; de hele wereldpopulatie, ook de Fennoscandische, overwintert in Zuidoost-Azië. Binnen Europa is hij dus broedvogel, maar alleen in het uiterste noorden, en de aankomst is laat: pas half juni zitten de mannetjes op hun territorium. In Nederland is hij dwaalgast met zesendertig aanvaarde gevallen tot en met 2022, waarvan zesentwintig sinds 2000, vrijwel alle van eind augustus tot begin november en met het zwaartepunt in september; de meeste kwamen van Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog. Op Shetland en Fair Isle is hij een bijna jaarlijkse gast in de laatste week van augustus en de eerste helft van september. In Spanje uiterst zeldzaam, met slechts enkele gevallen.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Voor de broedvogel: de tweede helft van juni in Fins of Zweeds Lapland, langs een beek in hoog berkenbos, tussen vier en acht uur 's ochtends. Loop de beekdalen af en luister naar de droge ratel; zie je de vogel, kijk dan als eerste naar de ondersnavel, want de donkere punt sluit de grauwe fitis meteen uit. Voor de dwaalgast: eind augustus en de eerste helft van september op een Waddeneiland of op Shetland, na een paar dagen wind uit oost tot noordoost. Hij zit dan doorgaans hoger dan de andere dwaalgasten, in de kruin van vlier, esdoorn of duindoorn, en hij is zwaar en traag genoeg om tussen de mezen op te vallen.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, met een enorme populatie die zich over half Azië uitstrekt. De Fennoscandische broedvogels vormen daarvan slechts een kleine westelijke voorpost, waarvan de aantallen van jaar tot jaar sterk schommelen met het aanbod van insecten en met de toestand van het berkenbos. Kaalvraat door berkenrupsen, die na zachte winters op grote schaal optreedt, kan hele dalen jarenlang ongeschikt maken, en het oprukken van naaldbos in de fjellrand werkt in dezelfde richting. Het aantal Europese dwaalgasten is sinds 2000 duidelijk gestegen, vermoedelijk vooral doordat er meer waarnemers op de eilanden zijn die de harde roep herkennen.