Grauwe vliegenvanger

Geluid

Zowel de zang als de roep zijn zo onopvallend dat ze makkelijk voor het geluid van iets anders doorgaan. De zang is een ijl, hakkelend rijtje van vijf tot acht dunne, scherpe, ongelijke tonen, tsi … tsri-tsi … tsrie, zonder ritme of melodie, met stiltes ertussen; hij lijkt eerder op de contactroep van een pimpelmees dan op zang. De roep is een dun, schrapend tsii, vaak gevolgd door een kort, scherp tek-tek bij onrust bij het nest. Te horen van eind mei tot juli, meestal vlak boven het nest.

Herkenning

Slank, lang van vleugel en staart, en volstrekt kleurloos: grijsbruin boven, vuilwit onder, zonder vleugelvlek en zonder enige tekening op de vleugel. Het weinige patroon zit op kop en borst: fijne donkere lengtestreepjes over de kruin en een vage, diffuse streping op de bovenborst en de keelzijden, die op afstand als een grauwe waas oogt. Het oog is groot en donker in een egaal gezicht, de snavel breed aan de basis. De houding is het echte kenmerk: rechtop, met hangende vleugels, kort tikken met de staart, gevolgd door een korte, kronkelende uitval en terugkeer naar dezelfde uitkijkpost. Geslachten gelijk; jonge vogels zijn geschubd met roomkleurige veerpunten op mantel en dekveren.

Verwarrings­soorten

De grootste verwarring is een jonge bonte vliegenvanger in het najaar. Die is korter en compacter, heeft altijd een duidelijke witte vleugelvlek en witte staartzijden, mist de streping op kruin en borst en tikt met vleugel én staart in plaats van alleen te tikken en te wachten. Een jonge grauwe vliegenvanger is geschubd maar toont nooit een wit vleugelveld. Kleine vliegenvanger is kleiner, met een witte oogring en een zwart-witte staart die hij omhoog houdt. Heggenmus zit laag en huppelt over de grond, en tuinfluiter mist de rechtopstaande houding en de uitvallen.

Leefgebied

Halfopen loof- en gemengd bos, bosranden, oude lanen, boomrijke tuinen, kerkhoven, dorpsranden en boerenerven; hij heeft vooral open ruimte tussen de kronen nodig, met dode takken als jachtpost. Het nest zit op een richel, in een klimopmuur, achter afbladderende bast of in een halfopen nestkast, vaak dicht bij mensen.

Verspreiding en trek

Broedt in vrijwel heel Europa, van Iberië tot Lapland, en overwintert tot in zuidelijk Afrika — een van de langste trekwegen van onze zangvogels. In Nederland zeventienduizend tot drieëntwintigduizend paren, verspreid over bosrijke streken en oude dorpen. In Spanje is hij een wijdverbreide zomergast van dehesas, olijfgaarden, riviergalerijbossen en stadsparken; de Iberische vorm balearica op de Balearen wordt door sommige auteurs als aparte soort behandeld.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Ga in juni tegen de avond op een bank zitten aan de rand van een oude tuin, een kerkhof of een landgoedbos en kijk naar de dode takken op vijf tot acht meter hoogte. Zoek niet naar kleur maar naar beweging: een vogel die stil rechtop zit, plotseling uitvalt met een hoorbare snavelklap en op dezelfde tak terugkomt, is vrijwel zeker deze soort. In het najaar staan ze langs de kust in de meidoorns, en dan is de vergelijking met een jonge bonte vliegenvanger vaak binnen één blikveld te maken.

Staat van instandhouding

Wereldwijd nog niet bedreigd, maar de Europese trend is een van de zorgelijkste onder de gewone bosvogels: in grote delen van West-Europa is meer dan de helft van de vogels verdwenen sinds 1980, en in Nederland nam de stand vanaf 1990 jarenlang met meer dan vijf procent per jaar af, waarna hij zich het laatste decennium stabiliseerde. De soort staat op de Nederlandse Rode Lijst. Het verdwijnen van grote vliegende insecten, koude en natte junimaanden, en droogte in de Sahel en de Afrikaanse overwinteringsgebieden zijn de meest genoemde oorzaken.