Kleine bonte specht

Geluid

Een hoog, helder en gelijkmatig kie-kie-kie-kie-kie van zes tot twintig tonen, veel dunner en hoger dan de roep van de grote bonte specht en het meest lijkend op een torenvalk of een draaihals. Daarnaast een zacht, kort kik. De roffel is verrassend luid voor zo'n vogeltje en het beste kenmerk: veel langer dan die van de grote bonte specht, één tot anderhalve seconde, maar duidelijk zwakker, hoger en droger van klank, en hij dijt aan het eind vaak wat uit. In februari en maart roffelen beide geslachten uitbundig.

Herkenning

Een dwergje van mussenformaat met een korte, spitse snavel. De rug is dwars gebandeerd zwart-wit — geen grote witte schouderovalen zoals bij de andere bonte spechten — en de onderdelen zijn vuilwit met vage streepjes op de flanken; rood onder de staart ontbreekt volledig. Het mannetje heeft een vuilrode kruin met een smalle lichte voorrand, het vrouwtje een vuilwitte tot beige kruin zonder enig rood. Jonge vogels hebben beide een rossige kruinvlek, bij het jonge vrouwtje kleiner en matter, en zien er verder wat rommeliger gestreept uit. De vlucht is zwak en sterk golvend, bijna vlinderachtig.

Verwarrings­soorten

Verwarring gaat vooral op formaat mis. De middelste bonte specht is bijna anderhalf keer zo groot en fors, heeft grote witte schouderovalen in plaats van een gebandeerde rug, een open wit gezicht en een zalmroze onderstaart — een kleur die de kleine bonte nooit heeft. Ook zit de middelste bonte meestal op stam en dikke takken, terwijl de kleine bonte in het uiterste twijghout hangt, vaak ondersteboven als een mees. De grote bonte specht is nog veel groter en heeft het scharlaken achterlijf. Zie je alleen een klein zwart-wit vogeltje in de kroon: let op de dwarsstrepen op de rug, dat is de beslissende kenmerk.

Leefgebied

Vochtig, oud loofbos met veel dood en kwijnend dun hout: elzenbroek, wilgenbos en populierenrijen langs beken en rivieren, maar ook oude parken, boomgaarden en landgoedbossen. Hij zoekt zijn voedsel in dunne takken en twijgen, in de kroon en op afgestorven zijtakken, en verplaatst zich in de winter graag met rondzwervende mezengroepen.

Verspreiding en trek

Van Ierland en Spanje tot Scandinavië, Rusland en Japan. In Nederland is het een schaarse standvogel van het hele land, met de meeste paren op de zandgronden, in de beekdalen, langs de grote rivieren en op oude landgoederen; de aantallen zijn de laatste decennia teruggelopen. In Spanje komt de soort voor in Noord-Iberië en langs de Pyreneeën, in loofbossen en galerijbos, en is hij zuidelijker vrijwel afwezig.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Eind februari tot begin april, wanneer het blad er nog niet zit en de vogels roffelen. Loop op een windstille ochtend door een elzenbroek of langs een oude populierenrij en luister naar de lange, ijle roffel en het hoge kie-kie-kie; scan daarna de dunne toppen tegen de lucht. Buiten het voorjaar is de kans het grootst door een rondtrekkende mezengroep te volgen tot je het onopvallende zwart-witte vogeltje eruit pikt.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd op wereldschaal (IUCN: Least Concern), maar in grote delen van West-Europa duidelijk afgenomen; in Nederland en het Verenigd Koninkrijk zijn de aantallen sterk gedaald. Vermoedelijke oorzaken zijn het opruimen van dood en dun hout, het verdwijnen van vochtig elzen- en wilgenbos en de achteruitgang van insecten in de kroonlaag. Laten staan van kwijnende takken en oude broekbossen is de effectiefste maatregel.