Noordse pijlstormvogel

Geluid

Op zee stil. In de kolonie 's nachts een van de vreemdste geluiden van Europa: een schor, gierend en kokhalzend gekrijs in drie delen, koe-koeroe-àh, dat de vogel zowel vanuit het hol als vliegend in het donker uitstoot, en dat de soort in de Keltische landen de naam 'duivelsvogel' bezorgde. Te horen van april tot augustus op Skomer, Skokholm, Rum en de Ierse westkusteilanden; boven Nederlandse wateren zwijgt de soort.

Herkenning

Een middelgrote, slanke pijlstormvogel met smalle, rechte en tamelijk stijve vleugels en een korte staart. De vlucht bepaalt het beeld: enkele snelle, stijve slagen en dan een lange glijvlucht waarbij de vogel op de zijkant kantelt, eerst de zwarte bovenzijde en meteen daarna de witte onderzijde laat zien en zo als een knipperlicht over de golven schuift. Boven is hij egaal zwartbruin, onder helderwit, met een scherpe scheiding die precies onder het oog doorloopt. Het witte loopt door tot achter de vleugelbasis, zodat er een witte inham in de donkere flank ontstaat. De ondervleugel is wit met een smalle donkere achterrand en donkere vleugelpunt; de ondersteun is wit. Snavel dun en donker, poten roze.

Verwarrings­soorten

Vale pijlstormvogel is de belangrijkste verwarringssoort en de scheiding draait om de onderdelen: bij de noordse zijn buik, ondervleugel en ondersteun helder wit met een scherpe grens, bij de vale zijn ze vuilwit tot bruinig, met donkere oksels, een donkere ondersteun en een vage, uitgesmeerde grens op de hals. De vale is ook forser gebouwd, met een dikkere buik, bredere vleugels en een minder elegante, meer flappende vlucht die lager bij het water blijft. Yelkouanpijlstormvogel, in de Middellandse Zee, zit daartussenin, met witte ondersteun maar bruinere bovendelen. Alk en zeekoet vliegen met zoemende, doorlopende slagen zonder glijfases en hebben een compacter, koploos silhouet. Kleine alk is veel kleiner en donkerder.

Leefgebied

Buiten de broedtijd volledig op zee, boven het continentaal plat en langs plateauranden, waar hij duikend op zandspiering, sprot en haring jaagt en vaak in groepen op het water rust. Broedt in kolonies in zelfgegraven holen op grazige hellingen van eilanden zonder ratten, en bezoekt de kolonie uitsluitend in het donker om predatie door grote meeuwen te ontlopen. Overwintert voor de kust van Brazilië en Argentinië.

Verspreiding en trek

Broedvogel van Groot-Brittannië, Ierland, IJsland, de Faeröer, Noorwegen, Bretagne en de Azoren en Madeira, met verreweg het grootste deel van de wereldpopulatie op Skomer, Skokholm en Rum. Nederland kent geen kolonies; op de Noordzee is hij een regelmatige doortrekker van april tot oktober, met de hoogste aantallen bij noordwestenwind in augustus en september. In Spanje talrijk langs de Cantabrische en Galicische kust en door de Straat van Gibraltar, waar duizenden vogels in het voorjaar en najaar passeren.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Ga in Nederland zeetrektellen bij een noordwester in augustus of september, vanaf Westkapelle, de Brouwersdam of IJmuiden, en let op het typische zwart-wit knipperen bij het kantelen; bij windstil weer zie je hem nauwelijks. In Galicië levert Estaca de Bares of Cabo Home in september honderden vogels per ochtend. De Straat van Gibraltar is in maart en april spectaculair: vanaf Tarifa of Punta Carnero trekken bij oostenwind grote groepen dicht langs de kant de Middellandse Zee in, wat meteen de beste gelegenheid geeft om noordse en vale pijlstormvogel naast elkaar te vergelijken.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd; de wereldpopulatie wordt op ruim een miljoen vogels geschat en de grote Britse en Ierse kolonies zijn stabiel of groeien. De belangrijkste bedreigingen zijn ingevoerde ratten en katten op broedeilanden en lichtvervuiling, die jonge vogels bij het uitvliegen desoriënteert; op Madeira en de Azoren is dat een reëel probleem. Rattenverwijdering op eilanden als Lundy en Ramsey leidde tot een duidelijke toename van het aantal broedparen.