Amerikaanse zee-eend | Melanitta americana

Geluid

De zwarte-zee-eendgroep is de enige zee-eendgroep die op zee echt van zich laat horen, en juist dat helpt hier. De man laat een helder, ver dragend fluitgeluid horen. Bij de zwarte zee-eend is dat een korte, gedempte pjuu; bij de amerikaanse zee-eend is de toon veel langer aangehouden, licht trillend en klaaglijk, meer een kuuu-lie dat seconden lijkt te duren. Dat verschil in duur is betrouwbaar en heeft meerdere Britse vogels opgeleverd: eerst gehoord in een fluitend vlot, daarna teruggevonden met de telescoop. Buiten de baltsperiode van maart tot mei zwijgen ze grotendeels.

Herkenning

In bouw en formaat gelijk aan de zwarte zee-eend: compacte, geheel donkere zee-eend met een spitse staart en zonder wit in de vleugel. Adult mannetje: glanzend zwart, met de hele opgezwollen snavelbasis fel geel tot oranje, zodat het lijkt of er een grote gele knop op de snavel is gedrukt; het geel loopt door tot aan de bevedering en trekt over de bovenkant én de zijkanten van de zwelling. De rest van de snavel is zwart. Het vrouwtje is donkerbruin met een vale wang en keel die scherp afsteken tegen de donkere kruin, en met een grijze snavel — precies zoals bij de zwarte zee-eend. Eerstejaars mannetjes hebben in de eerste winter nog nauwelijks geel en krijgen dat in de loop van hun tweede kalenderjaar.

Verwarrings­soorten

Alles draait om de zwarte zee-eend. Bij de man van de zwarte zee-eend is de knobbel op de snavelbasis zwart en blijft het geel beperkt tot een smalle streep op de snavelrug rond en achter de neusgaten; bij de amerikaanse zee-eend is de hele zwelling geel of oranje, over de zijkanten heen, en oogt de snavelbasis daardoor voller en boller. Daarnaast is de kop van de amerikaanse zee-eend gemiddeld ronder, met een steiler voorhoofd en een vollere nek, maar die verschillen overlappen en zijn op zichzelf nooit genoeg. Adulte mannetjes zijn goed te doen, ook op afstand, zolang de vogel de kop zijwaarts houdt. Mannetjes in hun tweede kalenderjaar zijn onbetrouwbaar: een half geel, half donker snavelvlak past ook bij een jonge zwarte zee-eend. Vrouwtjes en eerstejaars vogels zijn in het veld niet te scheiden en blijven onbepaald; er zijn geen kenmerken die de toets doorstaan.

Leefgebied

Ondiepe kustzee boven zandbanken met schelpdieren, altijd binnen de vlotten van zwarte zee-eenden, en daarmee meestal binnen enkele kilometers uit de kust. Ook in getijdenstromen bij zeegaten en voor pierhoofden. Broedt aan meren en toendrapoelen in Alaska en Oost-Siberië; in Europa zie je hem uitsluitend op zee.

Verspreiding en trek

Broedt in Alaska, Noordoost-Siberië en Oost-Canada; overwintert langs beide Amerikaanse kusten. In het kaartgebied een echte zeldzaamheid, met het zwaartepunt op de Britse Eilanden, sinds 1987 en vooral in Schotland; de meeste gevallen betreffen mannetjes die jaren achtereen naar hetzelfde stuk kust terugkeren — Llanfairfechan in Wales, Blackdog en Murcar aan de Aberdeenshire-kust, Lunan Bay, de kust van Northumberland. Langs de Noordzeekust van de Lage Landen een handvol gevallen tussen oktober en december, waaronder de eerste voor Europa, vanaf 1954, en sinds 2021 opnieuw een terugkerend mannetje; langs de Cantabrische en Galicische kust enkele gevallen tussen oktober en maart.

Hoe en wanneer kijken

Ga naar een kop of pier waar in de nazomer en herfst grote ruiende vlotten zwarte zee-eenden liggen, en werk die bij vlak water systematisch af met de telescoop. Zoek niet naar zwart maar naar geel: bij elk mannetje dat de kop draait zie je een fractie van een seconde de snavelbasis. Op een windstille avond in maart of april loont het om eerst te luisteren; een fluittoon die duidelijk langer duurt dan de rest van het koor is het startsein om die hoek van het vlot uit te kammen.

Staat van instandhouding

Als gevoelig beoordeeld. De aantallen in Alaska en Oost-Canada zijn in enkele decennia sterk gedaald, en de oorzaken zijn niet goed bekend. Bijvangst in staande netten, olievervuiling, jacht op de trekroutes en veranderingen in de schelpdierbanken worden alle genoemd. Omdat de soort zich concentreert in dichte vlotten op een beperkt aantal plekken, tikt elk incident meteen door in de totalen.

Wetenschappelijke naam

Melanitta americana | (Swainson, 1832)

Swainson beschreef de soort in 1832 als Oidemia americana; omdat ze later in een ander geslacht is geplaatst, staan auteur en jaartal tussen haakjes. Het geslacht Melanitta werd in 1822 ingevoerd door Boie. Melanitta is Grieks, van melas 'zwart' en netta 'eend'. americana is Latijn voor 'Amerikaans', naar het broedgebied in Noord-Amerika en Oost-Siberië. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de Hudsonbaai.