Lannervalk | Falco biarmicus

Geluid

Een rauw, snel kre-kre-kre-kre of kak-kak-kak, vooral rond het nest en bij alarm, en een zeurend, klagend wiiieh van bedelende jongen en van het vrouwtje.

Herkenning

Ongeveer 42 cm, het vrouwtje duidelijk groter dan het mannetje. De bovendelen zijn blauwgrijs met een donkere, fijne bandering, de kruin en de achterhals zijn roodbruin, het voorhoofd crème. Een smalle zwarte baardstreep en een dunne donkere oogstreep omlijsten de lichte wang. De onderdelen zijn roomkleurig met een roze tint en bij volwassen zuidelijk-Afrikaanse vogels vrijwel ongetekend; alleen de flanken dragen soms enkele vlekjes. De washuid, oogring en poten zijn geel. Jonge vogels zijn bruin op de bovendelen, met een bleker roodbruine kruin en zwaar donkerbruin gestreepte onderdelen. In vlucht lijken de vleugels breder en stomper en de staart langer dan bij de slechtvalk; de vleugelslag is trager en losser.

Verwarrings­soorten

De slechtvalk (Falco peregrinus) is compacter en korterstaartig, met een donkere kop, een brede zwarte baardstreep en gebandeerde onderdelen. Jonge slechtvalken missen de roodbruine kruin. De roodkopsmelleken (Falco chicquera) heeft eveneens een roodbruine kop, maar is veel kleiner, met fijn gebandeerde onderdelen en een staart met een brede zwarte eindband. De Taitavalk is kleiner en gedrongen met roodbruine onderdelen.

Leefgebied

Zeer breed: open grasland, Karoo en halfwoestijn, bergen met kliffen, open savanne, landbouwgebied en steden. Jaagt vooral op vogels tot de grootte van een frankolijn, vaak door laag over de grond te vliegen en prooien te verrassen, maar ook vanuit een duikvlucht; soms samen met de partner. Pakt ook knaagdieren, reptielen en insecten. Broedt op kliffen, in oude takkennesten van kraaien en roofvogels en op elektriciteitsmasten en gebouwen.

Verspreiding en trek

Over vrijwel het hele gebied verspreid en de algemeenste grote valk, van de Kaap tot Angola, Zambia en Malawi; het talrijkst in open, droog land in Namibië, Botswana en het binnenland van Zuid-Afrika, schaarser in dicht bebost gebied en in de vochtige kustvlakte van Mozambique. Daarbuiten in vrijwel heel Afrika buiten het regenwoud, rond de Middellandse Zee en in het Midden-Oosten.

• Jaarrond
• Zomergast (ca. okt–mrt)
• Wintergast (ca. apr–sep)
• Doortrek (mrt–apr, okt–nov)
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Hoe en wanneer kijken

Kijk op de toppen van elektriciteitsmasten langs wegen in het hoogveld en de Karoo, en langs kliffen in bergachtig gebied. Rond waterpunten in de Kalahari en Etosha jagen lannervalken vaak op duiven en zandhoenders die komen drinken; wacht daar in de ochtend. Broedt van juli tot oktober.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd en over het grootste deel van het areaal algemeen. In het noorden van het wereldareaal, rond de Middellandse Zee, is de soort schaarser en neemt ze af. In zuidelijk Afrika vormen elektrocutie op masten, vergiftiging door bestrijdingsmiddelen en het wegnemen van jongen voor de valkerij plaatselijk een bedreiging; de soort profiteert van masten als nestplaats in boomloos land.

Wetenschappelijke naam

Falco biarmicus | Temminck, 1825

Temminck beschreef de soort in 1825 en plaatste haar meteen in het geslacht waarin ze nog altijd staat. Het geslacht Falco werd in 1758 ingevoerd door Linnaeus. Falco is het Latijnse woord voor 'valk', mogelijk verwant aan falx, 'sikkel', naar de gebogen vorm van klauwen of vleugels. biarmicus is niet zeker verklaard; het is opgevat als 'gebaard', maar gaat waarschijnlijk terug op Bjarmaland, een streek in Noord-Rusland, in gelatiniseerde vorm. Het eerst beschreven exemplaar kwam uit de Kaap de Goede Hoop.