Azuurmees | Cyanistes cyanus

Geluid

Verwant aan de pimpelmees, maar luider en zilveriger. De meest gehoorde roep is een gerekte, ratelende triller tsirrrrr die eerder aan een staartmees doet denken dan aan een pimpelmees, vaak in combinatie met een scherp tsie-tsie. Bij de nestholte klinkt een boos, scheldend gesnor. De zang is een reeks van drie of vier heldere, hoge tonen gevolgd door een lange, rollende triller — tsie-tsie-tsie-tsirrrrrr — hoger, langer aangehouden en meer klinkend dan bij de pimpelmees. Vooral van maart tot mei, en in de rietvelden het gemakkelijkst te horen op stille ochtenden.

Herkenning

Iets groter dan een pimpelmees en vooral veel langer van staart, waardoor het silhouet ranker en beweeglijker oogt. De kop is wit met één donkere lijn: een smalle zwartblauwe streep van de snavel door het oog, die in de nek doorloopt en daar een donkere halsband vormt. De kruin is wit, niet blauw. De bovendelen zijn blauwgrijs, de vleugel helder azuurblauw met een brede witte band over de grote dekveren en brede witte punten aan de arm- en schouderpennen, samen een groot wit vleugelveld dat op de gevouwen vleugel meteen opvalt. De staart is blauw met witte buitenranden en witte punten, en oogt door de trapsgewijze bouw wigvormig wit aan het eind. De onderdelen zijn zuiver wit, soms met een vage donkere vlek midden op de borst. Geen geel, geen groen — dat is bij deze soort het beslissende gegeven.

Verwarrings­soorten

De pimpelmees, en verder niets. Elke pimpelmees heeft gele onderdelen, een groenige rug en een blauwe kruin; de azuurmees heeft witte onderdelen, een blauwgrijze rug en een witte kruin, plus een veel langere staart en veel meer wit in vleugel en staart. In het westelijke deel van het areaal, waar beide soorten elkaar tegenkomen, treden kruisingen op: die vogels tonen een gelige waas over de borst, een groenzweem op de rug of wat blauw op de kruin, en zijn lang onder de naam pleskei als aparte soort beschreven. Voor het veldwerk betekent dat maar één ding: een azuurmees met ook maar een spoortje geel of groen is een kruising en geen zuivere azuurmees. Buiten het normale areaal is die controle verplicht, en dan hoort ook de vraag naar een ontsnapte kooivogel erbij.

Leefgebied

Het kerngebied is nat, dicht en laag houtgewas langs water: wilgenbroek en griendachtige wilgenstruwelen in rivierdalen, berkenbroek, en de overgang van uitgestrekt riet naar struweel. Ook ooibos van populier, wilg en berk, en veenmoerassen met verspreide bomen. In de winter zit hij vaak in het riet zelf, waar hij als een baardman langs de stengels klimt en op zoek gaat naar overwinterende insecten; in Rusland komt hij dan ook wel in dorpstuinen en parken. Broedt in holtes in zacht, rot hout, in oude spechtengaten en soms in een holle rietstoppel of een oeverwand, en is in het broedseizoen opvallend heimelijk.

Verspreiding en trek

Van Wit-Rusland en het uiterste oosten van de Baltische staten en Oekraïne oostwaarts door Europees Rusland en heel Siberië tot Mongolië, Transbaikalië en Noordoost-China, met een aparte tak in de bergen van Centraal-Azië. Het Europese deel is de westrand van dat grote areaal en is dun bezet; de dichtstbijzijnde vaste broedplaatsen voor een Nederlandse vogelaar liggen in Wit-Rusland en de Baltische grensstreek. Grotendeels standvogel, maar in de winter zwervend, en in sommige jaren duiken vogels op in Polen, Finland en de Baltische staten. Verder naar het westen is elke melding zeldzaam en wordt hij zowel op kruisingskenmerken als op de mogelijkheid van een ontsnapte vogel getoetst.

• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Wit-Rusland in mei is het meest praktische adres: de rietmoerassen en wilgenbroeken van de Pripjat-vallei en het Berezinski-reservaat horen tot de betrouwbaarste plekken van Europa. Ga vroeg, blijf op een dijk of een pad langs de rietrand staan en luister naar de ratelende tsirrrrr; de vogel laat zich vaak eerst horen en komt dan hoog in een wilg zitten. In de winter is riet met wilgen erin de beste plek, want dan zijn de struiken kaal en zie je het witte vleugelveld al van ver oplichten. Fotografeer of noteer altijd de borst en de rug — het is het enige wat een kruising uitsluit.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd, want het Siberische deel van het areaal is groot en aaneengesloten. In het Europese deel is het beeld minder rustig: de soort is er schaars en plaatselijk, en in Wit-Rusland staat zij op de nationale rode lijst. De aantallen lopen daar terug doordat de rivierdalen worden ontwaterd, het riet wordt gemaaid of afgebrand en de wilgenbroeken worden opgeruimd. Daarbij komt dat de pimpelmees zich naar het oosten uitbreidt in het gebied waar beide soorten elkaar raken, wat het aandeel zuivere azuurmezen in de westelijke randpopulaties verkleint. Behoud van natte, onbeheerde rivierdalen met riet en wilg is hier de kern.