Zangvogels | Passeriformes

Families in deze orde

• Sapayoa's | Sapayoidae1 soortEen familie met één soort, de breedbekmanakin of sapayoa, die in het gebied alleen in de Chocó voorkomt, in het Pacifische laagland en de uitlopers van west-Colombia en noordwest-Ecuador, in de ondergroei van vochtig bos, vaak langs beekjes en in schaduwrijke ravijnen. Lang werd de vogel tot de manakins gerekend, maar hij blijkt het enige Amerikaanse familielid te zijn van een groep die verder alleen in de Oude Wereld leeft, met de breedbekken van Afrika en Azië en de asity's van Madagaskar; hij geldt daarom als een levend overblijfsel van een oude verspreiding. Uiterlijk is hij onopvallend: een middelgrote, olijfgroene zangvogel met een iets gelere buik, een vrij brede, platte snavel en, bij het mannetje, een verborgen gele kruinvlek. Hij zit rustig en rechtop op lage takken en vliegt kort uit om insecten en spinnen van bladeren te pikken, en eet ook kleine vruchten. Vaak beweegt hij mee met gemengde groepen in de ondergroei. De stem is onopvallend en weinig bekend. Het nest is een peervormige, hangende constructie van plantenvezels boven een beek, zoals ook breedbekken die bouwen.
• Manakins | Pipridae37 soortenIn het gebied van deze gids leven 37 soorten in vijftien geslachten, vooral in vochtig laaglandbos van de Amazone-aanloop en de Chocó en in heuvel- en nevelwoud op de Andeshellingen, waar onder meer de Goudvleugelmanakin en de Stompveermanakin voorkomen. Manakins zijn kleine, compacte zangvogels met een grote kop, een korte, brede snavel en meestal een korte staart. De seksen verschillen sterk: de mannetjes zijn zwart of groen met felrode, gele, witte of blauwe delen, de vrouwtjes onopvallend olijfgroen. Ze eten vooral kleine vruchten, die ze in een korte vlucht van de tak plukken, en daarnaast insecten. Bekend zijn ze om de balts op vaste plekken in het bos, waar mannetjes in een groepje of alleen een vast stukje bodem of tak schoonhouden en zich vertonen: sommige soorten maken met omgebouwde vleugelveren knallende, zoemende of zelfs vioolachtige geluiden, andere springen heen en weer of voeren met twee mannetjes samen een dans op. Het vrouwtje kiest een partner en doet de rest alleen: ze bouwt een ondiep, hangend kommetje in een horizontale vork van een twijg, meestal laag boven de grond, broedt de doorgaans twee gevlekte eieren uit en voert de jongen. Het mannetje speelt daarna geen rol meer.
• Cotinga's | Cotingidae44 soortenIn de Andes en de aangrenzende laaglanden telt de familie 44 soorten in 22 geslachten, en zelden toont één familie zoveel verschillende vormen: de rode rotshaan, de nationale vogel van Peru, die in groepen baltst in de kloven van het nevelwoud, de groen-zwart getekende vruchteneters (Pipreola) van de bergbossen, de grijze, roodgekuifde cotinga's van struweel en Polylepis-bos hoog in de Andes, de plantenmaaiers (Phytotoma) met een gezaagde snavel waarmee ze bladeren en knoppen afknippen, en in het Amazone-laagland de purperkeelvruchtenkraai, de kaalnekvruchtenkraai, de parasolvogel en de schreeuwpiha. De meeste zijn vruchteneters met een korte, brede snavel en een wijde bek, waarmee ze vruchten in zijn geheel inslikken; zo verspreiden ze zaden van onder meer laurierachtigen over grote afstand. Bij de meeste soorten verschillen de geslachten sterk: het mannetje is kleurig of draagt lellen, een keelzak of een kuif, en lokt de vrouwtjes met een opvallende roep of vertoning, terwijl het vrouwtje alleen het nest bouwt en de jongen grootbrengt. De schreeuwpiha laat een van de luidste en meest kenmerkende geluiden van het Amazonebos horen, een doordringend fluitend 'pi-pi-joo'. Het nest is meestal een klein, dun schaaltje hoog in een boom, met een enkel ei; de rotshaan plakt daarentegen een nest van modder en plantenmateriaal tegen een rotswand.
• Bekardes en tityra's | Tityridae26 soortenEen familie van tropisch Amerikaanse schreeuwvogels die in de gids 26 soorten in zeven geslachten telt, van het Chocó en de Andeshellingen tot het Amazonelaagland, in bos, bosranden, plantages en halfopen terrein met bomen. Het is een samengestelde groep van uiteenlopend uiterlijk. De tityra's zijn stevige, grootkoppige vogels, bij het mannetje parelwit of lichtgrijs met zwart, sommige met een kale rode huid rond oog en snavelbasis; ze zitten opvallend in boomtoppen, eten vooral vruchten en grote insecten en laten droge, knorrende of kwakende roepen horen. Ze nestelen in een holte, vaak een oud spechtengat. De bekarden zijn kleiner, grootkoppig en vrij kortstaartig, met een brede snavel; de seksen verschillen meestal, met grijs en zwart bij het mannetje en kaneelbruin bij het vrouwtje. Ze zoeken insecten in het gebladerte en bouwen een groot, rommelig bolnest met een ingang aan de zijkant of onderkant, hangend aan een tak. De schiffornissen en de rouwtirannen zijn bruinige, onopvallende vogels van de ondergroei, eerder te horen dan te zien aan hun heldere, gefloten zang.
• Scherpsnavels | Oxyruncidae1 soortEen familie met één soort, de scherpsnavel, die verspreid en plaatselijk voorkomt in de kruinen van vochtig heuvel- en bergbos, in het gebied vooral op de oostelijke uitlopers van de Andes in Peru en Bolivia. Het is een vogel ter grootte van een spreeuw met een korte, rechte, spits toelopende kegelsnavel, waaraan hij zijn naam dankt. De bovendelen zijn olijfgroen, de kop en onderdelen geelachtig wit met dichte zwarte vlekjes en schubjes, en over de kruin loopt een verborgen oranjerode streep die alleen bij opwinding zichtbaar wordt; het oog is oranje. De scherpsnavel foerageert acrobatisch, vaak hangend aan twijgen of aan de onderkant van bladeren, en peutert met de snavel in opgerolde bladeren en mos naar insecten en hun eitjes; daarnaast eet hij vruchten. Buiten de broedtijd trekt hij vaak mee met gemengde groepen vogels door het kronendak. De zang is een lange, zoemende en dalende triller die verder draagt dan het onopvallende vogeltje doet vermoeden. Het nest is een klein, ondiep kommetje dat met spinrag op een tak hoog in een boom wordt vastgezet. De plaats in het systeem is lang onzeker geweest; het naast verwant lijkt hij aan de cotinga's en tityra's.
• Koningstirannen | Onychorhynchidae5 soortenDeze kleine familie werd lang bij de tirannen ingedeeld en is pas op grond van DNA-onderzoek afgesplitst. In deze gids telt ze vijf soorten in drie geslachten, van de onderste en middelste lagen van vochtig bos in de Chocó, de Amazone-aanloop aan de oostkant van de Andes en de lagere berghellingen. De snavel is plat en breed, met lange borstels langs de mondhoeken, geschikt om vliegende insecten te vangen. De koningstiran heeft een kuif die meestal plat over de achterkop ligt, maar bij balts of opwinding opengaat tot een brede waaier, bij het mannetje rood en bij het vrouwtje geeloranje, met blauwzwarte toppen. De Myiobius-soorten zijn olijfkleurig met een felgele stuit; ze bewegen onrustig door het blad, spreiden de staart en laten de vleugels hangen, waarmee ze insecten opschrikken, en ze sluiten zich vaak aan bij gemengde groepen. Terenotriccus is een heel klein, kaneelbruin vogeltje dat vanaf een tak naar insecten uitvliegt. De nesten zijn opvallend: de koningstiran hangt een lang, rafelig nest, soms meer dan een meter lang, aan een tak boven een beek, en Myiobius bouwt een hangende buidel met een ingang aan de zijkant. Het legsel bestaat meestal uit twee eieren.
• Tirannen | Tyrannidae301 soortenDe grootste vogelfamilie van de Amerika's en ook in deze gids de grootste, met driehonderdeen soorten in zesennegentig geslachten, van de kustwoestijn en het droogbos langs de Grote Oceaan tot het Amazoneregenwoud, het nevelwoud en de páramo en puna hoog in de Andes, en in steden en tuinen. Het zijn schreeuwvogels, waarvan de zang aangeboren is en niet wordt aangeleerd. De meeste hebben een vrij brede, platte snavel met borstels aan de mondhoeken en vangen insecten door vanaf een uitkijkpost uit te vallen en ze in de vlucht te grijpen of van een blad te pikken; veel soorten eten daarnaast vruchten, en de grote kiskadie neemt zelfs visjes en kikkers. De grootte loopt uiteen van de dwergtirannen, die tot de kleinste zangvogels ter wereld behoren, tot de forse koningstirannen, die grotere vogels fel uit hun territorium verjagen. Hoog in de Andes leven de grondtirannen, die als tapuiten over de kale grond rennen, en op de Galápagos de galápagostiran. Veel soorten zijn olijfgroen en grijs met vleugelstrepen en alleen aan stem en gedrag te herkennen, maar het mannetje van de rode tiran is vuurrood en de kiskadies zijn helder geel met een zwart-wit gestreepte kop. In de noordelijke winter komen er trekkers uit Noord-Amerika bij, zoals Empidonax- en Contopus-soorten, en in de zuidelijke winter trekvogels uit het zuiden van het continent. De nesten zijn zeer gevarieerd: open kommen, overkoepelde bolnesten, lange hangende buidels en holten.
• Maansluipers | Melanopareiidae4 soortenIn deze gids komen vier soorten voor, alle in het geslacht Melanopareia: de bonte maansluiper in het droge struweel en loofverliezend bos van zuidwestelijk Ecuador en noordwestelijk Peru, de marañónmaansluiper, die alleen in de droge vallei van de Marañón en aangrenzende dalen voorkomt, en de olijfkruinmaansluiper in struikgewas en grasland op de Andeshellingen van Bolivia. De vierde soort van de familie, de diadeemmaansluiper, leeft in de cerrado. Lange tijd werden maansluipers bij de tapaculo's ingedeeld, maar genetisch onderzoek liet zien dat ze een eigen, oude tak vormen binnen de Zuid-Amerikaanse zangvogels. Het zijn kleine, gedrongen vogels met een vrij lange staart en stevige poten, met een opvallende tekening: een lichte wenkbrauwstreep, een donkere kop en een zwarte, halvemaanvormige band over de borst, die afsteekt tegen de okerkleurige of kastanjebruine onderkant. Ze leven verborgen laag in dichte vegetatie en zoeken daar naar insecten en andere kleine ongewervelden. In het broedseizoen zingen de mannetjes vanaf een vrije zitplaats een reeks herhaalde, droge tonen, en vaak is dat het enige teken van hun aanwezigheid. De marañónmaansluiper is door ontginning van zijn kleine leefgebied kwetsbaar.
• Muggeneters | Conopophagidae5 soortenDe muggeneters zijn een kleine, Zuid-Amerikaanse familie die in deze gids met vijf soorten in twee geslachten vertegenwoordigd is. Vier daarvan behoren tot Conopophaga en leven in de ondergroei van vochtig bos in de Amazone-aanloop en op de lagere oostelijke hellingen van de Andes. De vijfde, de roodkruinmierpitta (Pittasoma rufopileatum), leeft in vochtig bos van de Chocó in westelijk Colombia en noordwestelijk Ecuador; het geslacht Pittasoma werd lang bij de mierpitta's ingedeeld, maar DNA-onderzoek plaatste het bij de muggeneters. Het zijn vogels van de schemerige bosbodem en de laagste begroeiing, met lange poten, een korte staart, een grote kop en een stevige snavel; Pittasoma is groter en uitgesproken langpotig. Bij de meeste Conopophaga-soorten draagt het mannetje een witte pluim achter het oog. Ze zitten stil op een lage tak of bewegen zich met sprongen over de grond en zoeken tussen het blad naar insecten, spinnen en andere kleine dieren. De familie bouwt in het algemeen een open kom laag in de vegetatie. Het zijn schuwe vogels die vaker gehoord dan gezien worden.
• Mierklauwieren | Thamnophilidae166 soortenMet 166 soorten in 55 geslachten is dit een van de grootste zangvogelfamilies in de gids, met het zwaartepunt in het vochtige laaglandbos aan de oostkant van de Andes, langs de Amazone-aanloop, en een kleiner aantal soorten in de Chocó en in het nevelwoud op de hellingen. Het gaat om mierklauwieren met een zware, aan de punt gehaakte snavel, kleine, beweeglijke miersluipers in het bladerdek en miervogels van de ondergroei. De kleuren zijn sober: mannetjes zijn vaak zwart of grijs met witte vlekjes op de vleugel, vrouwtjes bruin of roestkleurig, en veel soorten hebben een verborgen witte vlek op de rug die bij opwinding zichtbaar wordt. Ze eten insecten en spinnen. Een aantal soorten volgt vrijwel uitsluitend zwermen trekmieren en vangt de insecten en andere kleine dieren die voor de mieren uit vluchten; de mieren zelf eten ze niet. Rond zo'n zwerm verzamelen zich soms tientallen vogels van verschillende soorten. Paren blijven jaren samen in een vast territorium, dat ze verdedigen met eenvoudige maar herkenbare zang, vaak in duet. Het nest is een open kommetje, vaak hangend in een horizontale vork, en beide ouders broeden de meestal twee eieren uit.
• Mierpitta's | Grallariidae56 soortenEen familie van schreeuwvogels met het zwaartepunt in de Andes, die hier haar grootste rijkdom bereikt: 56 soorten in vier geslachten, op de bodem van vochtig laaglandbos aan de Amazone-aanloop en in de Chocó, maar vooral in bergbos en nevelwoud langs de hellingen, tot in het struikgewas aan de rand van de páramo. Mierpitta's zijn bolronde vogels met een groot hoofd, grote donkere ogen, lange, sterke poten en een staart die zo kort is dat hij nauwelijks zichtbaar is. Het verenkleed is bruin, olijf en okerkleurig, bij sommige soorten met een geschubde of gestreepte borst. Ze staan rechtop op de bosbodem of op een lage tak en huppen met lange sprongen, wippen even met het lichaam en blijven dan weer roerloos staan. Al hoppend en in het bladafval wroetend zoeken ze regenwormen, insecten, larven en andere ongewervelden. Ze zijn schuw en worden veel vaker gehoord dan gezien: de zang is een reeks heldere, holle fluittonen, bij sommige soorten oplopend of dalend, en wordt vooral in de schemering van de ochtend gezongen. Veel soorten hebben een klein verspreidingsgebied, en nog in deze eeuw zijn er in de Andes nieuwe soorten ontdekt. Het nest is een komvormig bouwsel van mos, bladeren en wortels, laag in een struik of op een stronk, met meestal twee eieren.
• Tapaculo's | Rhinocryptidae41 soortenDeze Zuid-Amerikaanse familie is in het gebied rijk vertegenwoordigd met 41 soorten in vijf geslachten. Verreweg de meeste behoren tot Scytalopus en leven in de Andes, waar vaak elke soort een eigen hoogtezone of berghelling bezet, van het nevelwoud en het bamboe tot de boomgrens en de páramo. Daarnaast komen de forse zilverpareltapaculo (Acropternis) en de grijze tapaculo (Myornis) in het bergwoud voor, leeft Liosceles in het Amazonelaagland aan de voet van de Andes en de kuifgallito (Rhinocrypta) in het droge struikgewas van het Chacogebied. Tapaculo's zijn kleine, ronde, donkergrijze of bruine vogels met een korte, vaak opgewipte staart, korte, afgeronde vleugels en sterke poten met grote voeten. Een kenmerk van de familie is een beweegbaar klepje over de neusgaten. Ze vliegen weinig en slecht en scharrelen als muizen door dichte ondergroei, varens, mos en omgevallen stammen, waar ze insecten en andere kleine ongewervelden zoeken. Doordat ze zich zelden laten zien en de soorten uiterlijk sterk op elkaar lijken, is de stem het belangrijkste kenmerk: luide, eindeloos herhaalde tonen of ratelende reeksen die uit het struikgewas opklinken. Verschillende soorten zijn pas in de laatste decennia op grond van hun zang onderscheiden. Het nest is een bol of kom van mos en worteltjes in een holte, een gat in een wal of tussen wortels, met meestal twee witte eieren.
• Mierlijsters | Formicariidae10 soortenIn de gids staan tien soorten in twee geslachten, Formicarius en Chamaeza, verspreid van vochtig laaglandbos van de Amazone-aanloop en de Chocó tot hoog in het nevelwoud van de Andes. Het zijn bodemvogels die weinig op lijsters lijken, al suggereert de naam dat wel: de romp is rond, de poten zijn vrij lang en sterk, en het korte staartje wordt rechtop gehouden terwijl de vogel met afgemeten pasjes over de bosbodem loopt, wat hem iets van een kleine ral geeft. Bij Formicarius is het verenkleed donkerbruin en roestkleurig, vaak met een zwart gezicht of een zwarte kop en een lichte ring om het oog; de Chamaeza-soorten zijn bruiner, met een geschubde of gestreepte onderzijde. Ze zoeken insecten, spinnen en andere ongewervelden tussen het bladafval door blad om te keren of weg te pikken, en sluiten zich soms aan bij zwermen trekmieren. Ze zijn schuw en worden veel vaker gehoord dan gezien: de zang is een heldere, fluitende reeks tonen, bij sommige soorten snel en dalend, bij andere langgerekt of aanzwellend, en ze reageren goed op een nagebootste fluittoon. Het nest ligt in een holte van een stronk of boom, vaak dicht bij de grond, en bevat meestal twee witte eieren.
• Ovenvogels en muisspechten | Furnariidae216 soortenEen grote familie van tropisch Amerikaanse schreeuwvogels, in de gids met tweehonderdzestien soorten in zestig geslachten, van droog bos en regenwoud via nevelwoud tot páramo, puna en rotskusten. De vogels zijn overwegend bruin, roodbruin en kaneel, vaak gestreept of gevlekt, en mannetje en vrouwtje zien er gelijk uit. Ruwweg vallen ze in twee groepen uiteen. De muisspechten klimmen als spechten langs boomstammen, gesteund door een staart met stijve, kale schachtpunten, en zoeken met een rechte of sterk gebogen snavel in schorsspleten, mos en epifyten naar insecten en spinnen; sommige volgen zwermen trekmieren en vangen de dieren die daarvoor wegvluchten. De overige soorten, zoals bladkeerders, bladspeurders, xenopsen, stekelstaarten en canasteros, zoeken hun voedsel door bladafval om te woelen, dode bladeren te doorzoeken of door gebladerte en struikgewas te klauteren; in het open hooggebergte lopen mijnwerkers, aardkruipers en cinclodes over de grond, en cinclodes zoeken ook langs beken en op de rotskust naar voedsel. De stem bestaat uit ratels, trillers en schelle reeksen. De nestwijze loopt sterk uiteen: muisspechten nestelen in boomholten op een laag schorssnippers, andere soorten graven gangen in aarden wallen, ovenvogels van het geslacht Furnarius metselen een ovenvormig nest van modder, en stekelstaarten bouwen grote, gesloten takkennesten met een buisvormige ingang. De eieren zijn meestal wit.
• Vireo's | Vireonidae30 soortenVireo's zijn kleine tot middelgrote zangvogels die alleen in Amerika voorkomen; in de Andes en langs de westkust telt de familie 30 soorten in zes geslachten. Een deel zijn echte vireo's (Vireo): groenig of grijs boven, bleek onder, met een steviger snavel dan een zanger heeft en een klein haakje aan de punt, en met kop- en oogstreeptekening als belangrijkste kenmerk. Daarnaast leven hier de kleine, zangerachtige groenvireo's (Hylophilus, Pachysylvia, Tunchiornis), de felgroene klauwiervireo's (Vireolanius) van het hoge bladerdak en de peperklauwieren (Cyclarhis) met hun zware, sterk gehaakte snavel, waaronder de zwartsnavelpeperklauwier van het Andesnevelwoud. De meeste soorten zijn standvogel, zoals de witbrauwvireo van het nevelwoud; de roodoogvireo en de geelgroene vireo komen na de broedtijd uit het noorden om in het Amazonegebied te overwinteren. Ze bewegen traag en bedachtzaam door het bladerdak, waar ze rupsen en andere insecten van de bladeren plukken en ook bessen en kleine vruchten eten. Het nest is een diep, kommetjesvormig bouwsel dat in een vertakking hangt. Ze zingen de hele dag door, ook in de middaghitte.
• Kraaiachtigen | Corvidae12 soortenIn dit gebied is de familie alleen vertegenwoordigd door gaaien: de gids telt twaalf soorten in twee geslachten, de kleine, blauwe Cyanolyca-gaaien van het nevelwoud op de Andeshellingen en de grotere Cyanocorax-gaaien van laaglandbos, bosranden en droog bos, zoals de witstaartgaai van de Tumbes-regio en de groen-gele incagaai van de bergbossen. Kraaien en eksters ontbreken. Gaaien hebben een krachtige snavel voor alle werk, borstelveertjes over de neusgaten en stevige poten waarmee ze zowel lopen als huppen. Ze eten vrijwel alles, verstoppen voedsel voor later en onthouden waar het ligt; de familie heeft naar verhouding de grootste hersenen van alle vogels. Een echte zang ontbreekt — de roep is meestal hard en schor — maar sommige soorten bootsen andere geluiden na. Ze trekken vaak in luidruchtige familiegroepen door het bos, de partners blijven lang bij elkaar, ze bouwen een nest van takjes en mannetje en vrouwtje zien er gelijk uit.
• Leeuweriken | Alaudidae1 soortGrondvogels in bruin en zandkleur met streping, gebouwd om te lopen en niet om te huppen: de achternagel is lang en vrijwel recht, en de achterkant van de loopbeen draagt een rij losse schubben in plaats van de gladde plaat die andere zangvogels daar hebben. Vrijwel alle soorten zingen in de lucht, klimmend of biddend, soms minutenlang achtereen boven een territorium zonder zangpost. Het nest is een kuiltje op kale grond, met gras bekleed; de jongen lopen weg voordat ze kunnen vliegen, wat het aantal verliezen bij een enkele maaibeurt beperkt. De snavel loopt uiteen van kort en zwaar voor zaad tot lang en gebogen om in de bodem te wroeten. In het gebied van deze gids leeft alleen de strandleeuwerik, als een geïsoleerde populatie in de graslanden van de hoogvlakte rond Bogotá in Colombia, ver van de overige populaties in Noord-Amerika.
• Donacobiussen | Donacobiidae1 soortEen familie met één soort, de zwartkopdonacobius, een Zuid-Amerikaanse vogel die in het gebied vooral in het Amazonelaagland ten oosten van de Andes voorkomt, van Colombia tot Bolivia, in moerassen, rietvelden, oevervegetatie en drijvende plantenmatten. Hij werd vroeger als spotlijster of winterkoning beschouwd, maar vormt een eigen familie die verwant is aan de Afrikaanse en Aziatische grasvogels en rietzangers. Het is een slanke vogel met een zwarte kop, een bruine rug, een warm bruingele buik, een lange, getrapte staart met witte punten en een fel geel oog. Aan de zijkant van de hals zit een stukje kale, oranjegele huid dat bij het zingen opzwelt. Paren zitten vaak naast elkaar boven in het riet en zingen in duet met luide, fluitende en raspende tonen, terwijl ze met de staart zwaaien en naar elkaar knikken. Ze eten insecten en andere kleine ongewervelden, die ze in de vegetatie bij het water bijeenzoeken. Vaak helpen jongen van een eerder legsel bij het grootbrengen van nieuwe broedsels. Het nest is een diepe kom van gras en plantenvezels in riet of struiken boven het water.
• Zwaluwen | Hirundinidae28 soortenVogels die hun voedsel uitsluitend in de lucht vangen, en daar helemaal op gebouwd zijn: lange spitse vleugels, een zeer korte platte snavel met een enorme mondspleet, en kleine zwakke pootjes met korte loopbenen, waarmee ze wel kunnen zitten maar nauwelijks lopen. Drinken en baden doen ze scherend over het water. Het nest is een kommetje of gesloten pot van modderpakketjes tegen een wand, een zelfgegraven gang in een steile oever, of een holte — vaak in kolonies bij elkaar. In dit gebied leven 28 soorten in tien geslachten, van de kustwoestijn en de rivieren van het Amazonelaagland tot de páramo, waar de bruinbuikzwaluw langs rotswanden jaagt. De meeste zijn standvogel, maar de boerenzwaluw en enkele andere soorten komen uit het noorden om hier te overwinteren; anders dan de gierzwaluwen, waar ze in de lucht op lijken, zijn het gewone zangvogels die op een draad gaan zitten.
• Pestvogels | Bombycillidae1 soortGedrongen zangvogels met een opvallend zacht, dicht verenkleed zonder vlekken of strepen, een kuif, een zwart masker en een korte snavel met een wijde bek. De rode, hoornachtige plaatjes aan de toppen van de armpennen, waar de familie haar naam aan dankt, komen bij geen andere vogelgroep voor; de staart eindigt in een felle gele of rode band. Het grootste deel van het jaar leven ze van bessen, die heel worden doorgeslikt en in enkele minuten door een korte darm gaan, zodat een troep enorme hoeveelheden kan verwerken; in de broedtijd vangen ze insecten in de lucht boven water. Een voedselterritorium verdedigen ze niet en een echte zang hebben ze niet, alleen hoge, zilverige trillers waarmee de troep bij elkaar blijft. Het nest is een losse kom van takjes, mos en korstmos op een zijtak, en het broedgebied verschuift van jaar tot jaar met het bessenaanbod.
• Muggenvangers | Polioptilidae9 soortenEen kleine Amerikaanse familie van zangvogels die in de gids negen soorten in drie geslachten telt, van droog struweel en droog bos aan de Pacifische kant van Ecuador en Noord-Peru en in het Marañóndal tot vochtig regenwoud in de Chocó en het Amazonelaagland aan de voet van de Andes. Het zijn kleine, slanke, beweeglijke vogels met een dunne, spitse snavel. De muggenvangers zijn meestal blauwgrijs van boven en wit van onder, met een lange, smalle zwarte staart met witte buitenpennen, die ze voortdurend opwippen, spreiden en heen en weer zwaaien; bij verscheidene soorten heeft het mannetje een zwarte kap of een zwart masker. De mugsluipers zijn bruiner, met een langere, zeer fijne snavel en een korte of juist lange, vaak opgestoken staart, en leven in de ondergroei en lianen van vochtig bos. Alle soorten zoeken rusteloos naar kleine insecten en spinnen in het gebladerte, de muggenvangers vaak in gemengde groepen. De stem bestaat uit ijle, nasale of piepende roepjes; de zang is een zacht gekwetter, en die van Ramphocaenus melanurus een heldere, gelijkmatige triller. Het nest van de muggenvangers is een diep, keurig kommetje van plantenvezels, met spinrag aan elkaar gehecht en vaak met korstmos bekleed, op een tak.
• Winterkoningen | Troglodytidae50 soortenKleine tot middelgrote, meest bruine vogels met korte ronde vleugels, een staart die vaak rechtop wordt gedragen en een fijne, licht gebogen snavel om insecten uit spleten te peuteren. Op één soort na leeft de hele familie in Amerika, en in deze gids komen 50 soorten in elf geslachten voor, van het laagland van Amazone en Chocó tot het páramo. Het formaat loopt uiteen van de kleine zuidelijke huiswinterkoning, die tot in tuinen en dorpen leeft, tot de grote winterkoningen van het geslacht Campylorhynchus, die in familiegroepen leven, zoals de tweekleurige winterkoning in het noorden van Colombia en de gestreepte winterkoning in de droge bossen van westelijk Ecuador en Peru. De meeste soorten bewegen zich verborgen door de onderste laag van bos, struweel en moeras; de boswinterkoningen (Henicorhina) zijn typisch voor de ondergroei van het nevelwoud, de Cinnycerthia-soorten trekken in luidruchtige groepjes door bamboe in de bergen, en de Cistothorus-winterkoningen leven in graslanden en moerassen tot hoog in het páramo. De zang is voor de lichaamsgrootte buitengewoon luid; bij veel tropische soorten zingen man en vrouw duetten die zo strak op elkaar aansluiten dat ze als één vogel klinken, en de nachtegaalwinterkoningen (Microcerculus) laten lange reeksen trage, zuivere fluittonen horen. Het nest is meestal een overdekte bol met de ingang opzij of ligt in een holte, en verschillende soorten bouwen daarnaast aparte slaapnesten.
• Spotlijsters | Mimidae10 soortenMiddelgrote, slanke zangvogels met een lange staart, stevige poten en een rechte tot licht gebogen snavel, die veel op de grond foerageren tussen struiken en in open terrein. Aan het imiteren dankt de familie haar naam; veel soorten nemen de roepen en zangstrofen van hun buren over en vlechten er ook andere geluiden doorheen. De zang is lang en afwisselend. Ze verdedigen hun territorium fel en gaan indringers te lijf die te dicht bij het nest komen. Het nest is een stevige takkenkom in een dichte, vaak doornige struik. De familie is beperkt tot Amerika; de gids telt tien soorten in twee geslachten. De tropische spotlijster leeft in open land in het noorden, de langstaartspotlijster in de kustwoestijn en droge valleien van Ecuador en Peru, de bruinrugspotlijster in droog struweel hoog in de Andes van Bolivia, en de campospotlijster in het Boliviaanse laagland. Op de Galápagos leven vier eigen soorten, die Darwin aan het denken zetten over het ontstaan van soorten: de Galápagosspotlijster op de meeste eilanden en drie soorten elk beperkt tot een eigen eiland, waarvan de Floreanaspotlijster alleen nog op twee eilandjes voor de kust van Floreana voorkomt. Ze zijn er nauwelijks schuw en leven in groepen die samen jongen grootbrengen. De grijze katvogel komt uit het noorden als zeldzame wintergast.
• Waterspreeuwen | Cinclidae2 soortenGedrongen vogels met een korte, opgewipte staart, krachtige poten met lange tenen en stevige nagels, en een buitengewoon dichte, vetrijke bevedering met veel meer veren dan een zangvogel van dezelfde maat gewoonlijk draagt; de verenkleedklier op de stuit is naar verhouding enorm en levert de olie waarmee de veren waterdicht blijven. De meeste soorten duiken vanaf een steen of vanuit de vlucht het water in, roeien onder water met de korte ronde vleugels en lopen over de bodem tegen de stroom in, met de kop omlaag, zodat het water hen tegen het grind drukt. Onder water sluit een klepje de neusgaten af, schuift een doorzichtig knipvlies over het oog en houdt het zware, weinig luchthoudende skelet hen laag bij de bodem. Ze foerageren op kokerjuffers, haft- en steenvlieglarven en kleine kreeftachtigen die onder de keien zitten. Het nest is een bol van mos met een zij-ingang, gebouwd achter een waterval, in een rotsspleet of oevermuur of onder een brug, vaak vlak boven het opspattende water. Bij de meeste soorten is de zang luid en aanhoudend en ligt hij precies op een toonhoogte die over het geraas van het water heen komt. Wereldwijd telt de familie maar vijf soorten, alle gebonden aan snelstromend water; in deze gids zijn dat de witkopwaterspreeuw, die langs snelle, rotsige beken en rivieren van de Andes leeft, van de uitlopers tot hoog in de bergen, en de roodkeelwaterspreeuw.
• Lijsters | Turdidae39 soortenMiddelgrote vogels met een rechtop gedragen lijf, lange stevige poten en een matig lange, slanke snavel; in deze gids 39 soorten in zes geslachten. Op de grond werken ze in korte etappes — een paar sprongen, stilstaan, luisteren en kijken, dan toeslaan — en naast regenwormen en insecten eten ze veel bessen en vruchten. De echte lijsters (Turdus) leven van het laagland tot de páramo, waar de reuzenlijster ook in dorpen en steden veel voorkomt; in het nevelwoud zingen solitairen (Myadestes, Entomodestes) en nachtegaallijsters (Catharus), en van oktober tot april overwinteren lijsters uit Noord-Amerika in de bossen op de Andeshellingen. De zang is luid en fluitend, met herhaalde motieven, en wordt vaak vanaf een hoge post gebracht, vooral in de vroege ochtend en de schemering. Het nest is een stevige kom, bij veel soorten van binnen met modder bepleisterd; jonge vogels zijn gevlekt, ook als de ouders effen zijn.
• Prachtvinken | Estrildidae2 soortenKleine tot zeer kleine zaadeters met een korte, dikke kegelsnavel — bij veel soorten fel koraalrood, bij andere zilvergrijs of blauwzwart — en een gedrongen lijf met korte, ronde vleugels en een snelle, licht golvende vlucht. De familie is van oorsprong uit de Oude Wereld; de vogels die hier worden gezien gaan terug op ontsnapte of losgelaten kooivogels. Ze leven het hele jaar in troepen en halen hun voedsel van de zaadpluim zelf: klauterend, hangend, of de halm met het eigen gewicht omlaag buigend, en verder van de grond eronder. Het nest is een gesloten bal van dooreengevlochten grashalmen met een zijingang, vaak verlengd tot een korte toegangspijp, laag in een graspol, een doornstruik of dicht riet; beide ouders bouwen en broeden om beurten. De jongen dragen achter in de opengesperde bek een vast patroon van zwarte stippen en strepen, met aan de mondhoeken gekleurde knobbels die in het donker van de nestbal oplichten en de ouders wijzen waar het voer heen moet. Dat voer is zaad dat de ouders opgeweekt in de krop aanvoeren en jong voor jong uitgeven.
• Mussen | Passeridae1 soortGedrongen, kortpotige zaadeters met een zware kegelsnavel waarvan de snijranden een graankorrel openknijpen. In de tong zit een klein extra bot, het preglossale, dat als aambeeld dient: de korrel wordt tegen het gehemelte gedraaid, de schil eraf geschild en de kern doorgeslikt, en het hele karwei duurt een seconde. Volwassen vogels leven van zaad; de jongen worden met rupsen en bladluizen grootgebracht. Het nest is een slordige, overdekte bal van halmen, stro en veren, weggepropt in een holte — boomgat, muurspleet, dakpan of het verlaten nest van een andere soort — en staat meestal in losse kolonies, met twee tot vier legsels per jaar. Baden gebeurt in droog stof: de vogel schopt een kuiltje uit en werkt het zand door zijn verenkleed. Verscheidene soorten leven het hele jaar bij mensen, in dorpen, op erven, in steden en bij graanopslag, waar gemorst voer en de bebouwing zelf voedsel en nestholtes leveren.
• Kwikstaarten en piepers | Motacillidae8 soortenSlanke, langpotige zangvogels die lopen in plaats van huppen: de voet zet af, de kop knikt mee en de staart wipt daarbij geregeld op en neer. In het gebied van de gids is de familie alleen met piepers vertegenwoordigd: acht soorten van het geslacht Anthus, van de páramo en de puna hoog in de Andes tot graslanden, akkers en de kustvlakte van Peru, en in het oosten ook open grasland in het laagland. De snavel is dun, recht en spits, gemaakt om insecten van de grond te plukken; de poot is hoog en dun, en de nagel van de achterteen is sterk verlengd, bij veel soorten bijna zo lang als de teen zelf, wat houvast geeft in gras en zegge. Piepers zijn bruin en gestreept en onderling lastig te onderscheiden; roep, zang en baltsvlucht, tekening van de rugveren en de buitenste staartpennen zijn de beste kenmerken. Het nest is een kommetje op de grond, verstopt onder een pol, en de zang gaat bij de meeste soorten de lucht in: opstijgen, zingen, en in een dalende parachutevlucht weer neerkomen.
• Vinkachtigen | Fringillidae31 soortenIn het gebied van deze gids telt de familie 31 soorten in vier geslachten, voor het grootste deel organisten en chlorophonia's van laagland- en nevelwoud, daarnaast sijzen van open land tot in páramo en puna. Bij de sijzen is de kegelvormige snavel het kenmerk: het zaad wordt niet doorgeslikt maar gepeld, geklemd in een groef in het gehemelte terwijl de ondersnavel het vlies eraf schuift. De kleine, gedrongen organisten en chlorophonia's, glanzend blauwzwart, geel of groen, eten juist vooral bessen, met name van maretak, waarvan de zaden snel en onbeschadigd door de darm gaan, zodat ze de plant verspreiden. Buiten de broedtijd zwerven de sijzen in troepen door zaadrijke akkers, struweel en graslanden, met een golvende vlucht en aanhoudende contactroepjes waaraan ze op afstand te herkennen zijn. Anders dan de meeste zangvogels voeren veel soorten hun jongen niet met insecten maar met opgebraakt voedsel, bij de sijzen zaad en bij de organisten vruchten.
• Lijsttangaren | Rhodinocichlidae1 soortDe familie bestaat uit één soort, de lijsttangare, die lang bij de tangaren werd ingedeeld maar volgens DNA-onderzoek een eigen, geïsoleerde tak van de zangvogels vormt. Het verspreidingsgebied bestaat uit een aantal van elkaar gescheiden gebieden; in de gids komt hij alleen in het noorden van Colombia voor, steeds in dichte struiklagen van droog en halfvochtig bos en bosranden in het laagland en de lagere uitlopers van de bergen. Het mannetje is donker leigrijs van boven, met een rozerode keel, borst en wenkbrauwstreep; bij het vrouwtje is dat rood vervangen door warm oranjebruin. De snavel is vrij lang en spits, en de poten zijn stevig. Hij leeft dicht bij of op de grond, waar hij met de snavel bladafval omgooit op zoek naar insecten en andere kleine dieren, en blijft daarbij meestal goed verborgen in het struikgewas. Wie hem wil zien, gaat op de stem af: de zang is een reeks rijke, heldere fluittonen, en partners zingen soms beurtelings. Het nest is een kom van plantenmateriaal laag in een struik of dicht struikgewas. Ondanks de felle kleuren van het mannetje is het een soort die weinig wordt gezien.
• Amerikaanse gorzen | Passerellidae59 soortenDe gorzen van de Nieuwe Wereld: zaadeters met een korte kegelsnavel, stevige poten en een vrij lange, afgeronde staart, meestal bruin en gestreept van boven. Veel soorten foerageren op de grond in strooisel en onder struiken, met een manier van krabben die voor de familie kenmerkend is: beide poten tegelijk naar achteren schuiven in een kort sprongetje, zodat het strooisel wegvliegt en zaad en insecten bloot komen te liggen. Bij de gestreepte soorten draait de determinatie vooral om de koptekening: kruinbanden, wenkbrauwstreep, oogstreep en baardstreep in vaste patronen. Het nest is een kommetje op de grond of laag in een struik. Sinds omstreeks 2017 worden ze in een eigen familie geplaatst, los van de Emberizidae. In de Andes en aan de westkust telt de familie 59 soorten in negen geslachten. De struikgorzen van Atlapetes hebben hier hun grootste soortenrijkdom, met veel soorten die elk maar een klein stuk van de hellingen bewonen, in nevelwoud, bosranden en struikgewas tot aan de páramo; Arremon leeft in de ondergroei van laagland- en bergbos, en de Chlorospingus-soorten trekken, anders dan de rest, in groepjes door het bladerdek. De Roodkraaggors is overal in open land te vinden, van dorpen en akkers tot hoog in de Andes, Rhynchospiza stolzmanni hoort bij het droge struikgewas van de Tumbes-regio in Ecuador en Peru, en de Oreothraupis arremonops leeft in nevelwoud in Colombia en Ecuador. Enkele noordelijke soorten bereiken het gebied als zeldzame wintergast.
• Troepialen | Icteridae56 soortenEen uitsluitend Amerikaanse familie, die met de gewone zangvogelsnavel iets anders doet dan de rest. De snavel is recht, scherp en zonder haak, en wordt niet gebruikt om iets dicht te knijpen maar om het open te wrikken: de vogel steekt de gesloten punt in een bladschede, een vrucht of een spleet in de bast en duwt de kaken vervolgens uit elkaar, zodat het voedsel blootkomt. In de Andes en aan de westkust telt de familie 57 soorten in 21 geslachten, van oropendola's en buidelspreeuwen via de troepialen (Icterus) tot weidespreeuwen, grackles en koevogels. Bij veel soorten zijn de mannetjes fel getekend in geel, oranje of rood tegen zwart, terwijl de vrouwtjes doffer blijven. De oropendola's, zoals de Kuiforopendola en de Roestrugoropendola, broeden in kolonies en weven lange hangende nesten aan de uiteinden van de takken van een vrijstaande boom; de troepialen weven kleinere buidelnesten, andere soorten bouwen een kom in riet of struik. Koevogels leggen hun eieren in de nesten van andere vogels; de Glanskoevogel is een van de algemeenste broedparasieten van open land. Er zijn ook soorten met een klein verspreidingsgebied, zoals Hypopyrrhus pyrohypogaster in de Colombiaanse Andes en Oreopsar bolivianus in de droge dalen van Bolivia, en in de noordelijke winter komen er troepialen uit Noord-Amerika bij, terwijl de Bobolink op weg naar het zuiden door het gebied trekt.
• Amerikaanse zangers | Parulidae66 soortenKleine, kortsnavelige insecteneters van het bladerdek, negen tot vijftien centimeter lang en zelden zwaarder dan vijftien gram. Ze werken een boomkruin systematisch af, pikken rupsen en bladluizen van de onderkant van bladeren, hangen aan een twijgeinde of vangen een insect in een kort vluchtje. Bij de trekkende soorten wisselt het verenkleed sterk met het seizoen: in het voorjaar dragen de mannetjes scherp begrensde vlakken geel, zwart, blauw, oranje of kastanje, en na de rui staan mannetje, vrouwtje en jonge vogel er vaak groenig en vaag getekend bij, zodat een wintervogel op details als onderstaartdekveren, pootkleur en vleugelstrepen moet worden gedetermineerd. Een deel van deze trekkers uit Noord-Amerika overwintert in de noordelijke Andes, zoals de sparrenzanger en de Canadese zanger, die hier van oktober tot april in het nevelwoud met gemengde groepen meetrekken. Daarnaast leven hier veel standvogels, zoals de soorten van Basileuterus en Myiothlypis, de Myioborus-soorten die met gespreide staart insecten opschrikken en waarvan verscheidene alleen in de Andes voorkomen, en in de mangroven van de kust en op de Galápagos de gele zanger, daar de enige soort uit de familie. Het is een uitsluitend Amerikaanse familie.
• Kardinaalachtigen | Cardinalidae27 soortenEen uitsluitend Amerikaanse familie van middelgrote zangvogels. Bij veel geslachten is de snavel zwaar, kort en kegelvormig, met een gebogen bovenrand en een brede basis, gebouwd om harde zaden en pitten te kraken; de tangaren (Piranga), de miertangaren (Habia) en verwante geslachten hebben een slankere snavel en eten meer insecten en vruchten. In de Andes en langs de westkust telt de familie 29 soorten in twaalf geslachten. Opvallend is het verschil tussen de seksen: het mannetje draagt bij veel soorten één verzadigde kleur over vrijwel het hele lichaam, rood of diep blauw, terwijl het vrouwtje warm bruin tot olijfgroen is. Een groot deel van de soorten is standvogel, zoals de geelbuikkardinaal van droge Andesdalen en kustgebied, de miertangaren van het Chocó- en Amazonebos en de blauwzwarte bisschop, maar in de noordelijke winter komen er trekvogels uit Noord-Amerika bij, zoals de roodborstkardinaal, de zomertangare en de zwartvleugeltangare. Bij de zwartvleugeltangare ruit het mannetje buiten de broedtijd naar een groen kleed, zodat wintervogels vaak op snavelvorm en vleugeltekening moeten worden bekeken. Ze leven in struweel, bosranden en bos, van het laagland tot in het nevelwoud, zingen vaak vanaf een hoge post en bouwen een open nest in een struik of boom.
• Mitrospingustangaren | Mitrospingidae2 soortenEen kleine familie uit het tropische Amerika van enkele soorten die lang bij de tangaren werden ingedeeld, tot DNA-onderzoek liet zien dat ze een eigen tak vormen binnen de groep van tangaren, kardinalen en verwanten. In de gids staan twee soorten in twee geslachten. De roetmaskertangare leeft in het vochtige laagland van de Chocó in het westen van Colombia en Ecuador, vooral langs beken, rivieren en open plekken met dichte, natte struikgroei aan de rand van het bos. Het is een middelgrote, wat langgerekte vogel met een donker, zwartachtig gezicht, een verenkleed in tinten van grijs, olijfgroen en olijfgeel, en een opvallend licht oog dat in het donkere gezicht goed zichtbaar is. De soort leeft in luidruchtige groepjes die onrustig door de ondergroei trekken en elkaar voortdurend met scherpe, tjilpende roepen in contact houden; vaak sluiten andere soorten zich bij zo'n groep aan. De roodsnaveltangare is een zwart-witte vogel met een rode snavel die in groepjes door de boomkronen van het Amazonebos ten oosten van de Andes trekt. Beide soorten eten insecten en andere kleine ongewervelden, die ze tussen bladeren en takken zoeken, en daarnaast vruchten. Over de voortplanting is nog weinig bekend.
• Tangaren | Thraupidae291 soortenEen van de grootste vogelfamilies ter wereld, met in de gids tweehonderdnegenennegentig soorten in eenennegentig geslachten, van kustwoestijn, droog struweel en de graslanden van páramo en puna tot regenwoud, nevelwoud en tuinen, met de grootste rijkdom op de vochtige hellingen van de Andes. De familie is pas door DNA-onderzoek in haar huidige vorm vastgesteld en omvat vogels van zeer uiteenlopend voorkomen. De eigenlijke tangaren, zoals de Tangara-soorten, zijn kleine tot middelgrote vogels met een korte, stevige snavel en vaak een schitterend bont verenkleed; ze eten vooral vruchten en insecten en trekken in gemengde groepen door het kronendak. Daarnaast horen er de suikervogels en pitpits bij, met een dunne, gebogen snavel en glanzend blauw of groen, die nectar, vruchten en insecten eten, de berghoningkruipers met een haakpuntige snavel waarmee ze bloemkronen opensnijden om nectar te stelen, het suikerdiefje, de zaadeters en de saltators met hun dikke zaadkrakerssnavel, de sierragorzen en saffraangorzen van de hoge Andes, en de darwinvinken van de Galápagos, die zich daar tot soorten met sterk uiteenlopende snavels hebben ontwikkeld. De zang is meestal eenvoudig, bij de saltators echter helder en welluidend. Het nest is doorgaans een open kom in een boom of struik, met meestal twee eieren; het suikerdiefje bouwt een overkoepeld nest en de zwaluwtangare broedt in een gang in een wal.