Taigaboomkruiper | Certhia familiaris

Geluid

Hier valt de beslissing en nergens anders. De roep is een dun, hoog, sissend srrieh met een licht trillende, gerekte kwaliteit — veel ijler en scherper dan het volle tuut van de boomkruiper, en zo hoog dat oudere waarnemers hem geregeld missen. Daarnaast een fijn tsie. De zang duurt twee tot drie seconden en is duidelijk langer, hoger en muzikaler dan de korte harde strofe van de boomkruiper: een reeks ijle tonen die in toonhoogte wegzakt en aan het eind opkrult in een sierlijke slotfiguur, in klank verwant aan een pimpelmees. Eén waarschuwing hoort erbij: in het overlapgebied nemen mannetjes van beide soorten elkaars strofe over, en er zijn gedocumenteerde vogels die beide zangen beheersen. De roep is daarom betrouwbaarder dan de zang.

Herkenning

Op afstand precies een boomkruiper: klein, muisachtig, van boven bruin gespikkeld, van onderen licht, met een lange gebogen snavel en een stijve, spitse steunstaart waarmee hij zich tegen de bast afzet. De verschillen zijn alle van graad, niet van soort. De onderdelen zijn witter en zuiverder, zonder de vuilbeige of bruinige waas over flank en onderbuik. De bovendelen zijn warmer en roodbruiner van toon en contrastrijker gevlekt, met witte spikkels die duidelijker uitspringen. De wenkbrauwstreep is helderder wit, scherper begrensd en loopt merkbaar verder achter het oog door; bij de beste vogels lijken de twee wenkbrauwen elkaar in de nek bijna te raken. De lichte band over de handpennen heeft een duidelijk uitspringende trede. De snavel is gemiddeld korter en de nagel van de achterteen langer. In Nederland komen twee vormen voor: de Scandinavische nominaatvorm, die als najaars- en wintergast opduikt, en de vorm macrodactyla van Midden-Europa, die met een opvallend korte snavel als zeldzame broedvogel in het zuidoosten zit.

Verwarrings­soorten

Alles draait om de boomkruiper; zie ook zijn eigen soortpagina, waar hetzelfde verschil vanaf de andere kant is beschreven. Die is doffer en grauwer op de rug, heeft vuilwitte tot beige flanken en een onderbuik die zelden helder oogt, een zwakkere en korter doorlopende wenkbrauw, een vlakkere vleugelband, een gemiddeld langere snavel en een kortere achternagel. Geen van die kenmerken houdt stand bij tegenlicht, in de regen of hoog in een kruin, en een verkeerd belichte boomkruiper kan alle kenmerken van een taigaboomkruiper suggereren. Zonder roep of zang hoort een boomkruiper in Nederland niet als taigaboomkruiper genoteerd te worden — hoe wit de buik ook lijkt. De boomklever is groter en grover, blauwgrijs met roestige flanken en een zwarte oogstreep, heeft een rechte spitse snavel en geen steunstaart, en klimt ook met de kop omlaag. De winterkoning hupt en heeft een korte, opgewipte staart.

Leefgebied

Naaldbos en gemengd bos zijn zijn kern: sparren- en dennenbos, oud fijnsparrenbos met veel mos en dood hout, bergbos tot aan de boomgrens. Waar de boomkruiper ontbreekt — op de Britse eilanden, in Ierland en in grote delen van Rusland — neemt hij ook loofbos, parken en tuinen in gebruik, wat laat zien dat het niet om de boomsoort gaat maar om wie er het eerst zit. In Midden-Europa wijkt hij uit naar de hoogte en laat hij het laagland aan de boomkruiper. De vorm die in Zuid-Limburg broedt houdt van ouder gemengd hellingbos met een struiklaag, dood hout en loshangende schors. Het nest zit, net als bij zijn tweelingsoort, achter een losse bastplaat of in een spleet.

Verspreiding en trek

Van Ierland en Schotland door Scandinavië, de Baltische staten en Rusland tot Japan, Korea en Noord-China, met zuidelijke uitlopers in de Alpen, de Karpaten, de Balkan, de Pyreneeën, het Cantabrisch gebergte, Turkije en de Kaukasus. Een groot deel van dat areaal ligt ver buiten Europa. In Nederland twee verhalen naast elkaar: de Scandinavische vogels verschijnen vanaf oktober als schaarse najaars- en wintergast, vooral op de Waddeneilanden en in de kustduinen, en de Midden-Europese vorm broedt sinds 1993 in kleine aantallen in Zuid-Limburg en breidt zich langzaam uit langs de oostgrens. Beide blijven zeldzaam.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Zoek hem waar de kans het grootst is en de vergelijking het scherpst. In oktober en november levert een zoektocht over Vlieland, Terschelling of Schiermonnikoog na noordoostenwind de beste kans op een Scandinavische vogel; in de kale duinstruwelen is elke boomkruiper het bekijken waard, en let vooral op de roep. Voor de broedvogel gaat u in maart en april naar het hellingbos van Zuid-Limburg — het Vijlenerbos en het Bunderbos zijn beproefde adressen — en luistert u vanaf zonsopgang naar een strofe die langer en muzikaler is dan u van thuis gewend bent. Wie de vergelijking zonder reisplan wil leren: in de Duitse Eifel, de Ardennen en de Vogezen zingen beide soorten in hetzelfde dal, de een beneden in het loofbos en de ander boven in de sparren.

Staat van instandhouding

Wereldwijd niet bedreigd en over het immense areaal in de taiga en de bergbossen algemeen tot zeer algemeen. In West-Europa is de soort plaatselijk gevoelig voor het kappen van oud naaldbos en voor het opruimen van dood hout, en in de Britse eilanden is een lichte afname gemeld die vermoedelijk met natte zomers samenhangt. In Nederland gaat het de andere kant op: het aantal broedende paren in het zuidoosten is sinds de jaren negentig langzaam gegroeid, waarschijnlijk doordat oud hellingbos ouder mocht worden. De vogel blijft hier zo schaars dat elke melding met geluid onderbouwd hoort te zijn.