Alle soorten › Zangvogels › Grasmussen › Woestijngrasmus
Woestijngrasmus | Curruca nana
Asian desert warbler | Curruca del desierto
Een grasmus zo groot als een braamsluiper, in de kleur van het zand waarop hij leeft, met een oog als een druppel gele verf. De woestijngrasmus rént over de kale grond tussen de lage struiken van de Centraal-Aziatische halfwoestijn in plaats van erdoorheen te huppen. Alleen de westrand van zijn areaal — de benedenloop van de Wolga en de steppen ten noorden van de Kaspische Zee — haalt de kaart van deze gids; westelijker is hij een zeer zeldzame najaarsdwaalgast.
Geluid
De zang is een kort strofetje van twee tot drie seconden waarin heldere, zoete tonen en droge, krassende door elkaar lopen — nog het meest als de babbel van een grasmus, maar dunner, hoger en zilveriger. Meestal wordt hij in een baltsvlucht gegeven: de vogel fladdert een paar meter boven de struiken uit op trillende vleugels, zingt, en parachuteert weer terug op een twijg. De roep is een droog ratelend trrrt, vaak in korte reeksjes, en een laag nasaal tsjèh. Zang van eind april tot in juni, het volhardendst in de eerste uren na zonsopgang, wanneer er in de halfwoestijn verder geen enkel geluid is en dat strofetje verbazend ver draagt.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname beschikbaar.
Herkenning
Heel klein en bleek, zandig grijsbruin boven en vuilwit onder, vrijwel zonder tekening behalve aan de achterkant: stuit en staart zijn warm roestoranje en de buitenste staartpennen zijn wit. Die roestige staart tegen een koeler grijsbruine mantel is wat het oog vangt. De iris is fel en starend geel, met een smal licht ringetje eromheen. Het snaveltje is klein en strogeel met een donkere punt, de poten zijn bleekgeel. De gevouwen vleugel is licht getekend: de grote dekveren en de tertials hebben donkerder centra binnen bleke zandkleurige zomen, zodat de vleugel een tikje onrustiger oogt dan de rest van de vogel. Geslachten gelijk; najaarsvogels zijn warmer en beiger dan versleten voorjaarsvogels. Op de grond loopt hij en huppelt hij niet, en hij wipt en spreidt voortdurend de staart.
Verwarringssoorten
De Afrikaanse woestijngrasmus is het enige echte vraagstuk, en op zijn eigen soortpagina staat hetzelfde verschil vanaf de andere kant. Die vogel is de blekere en warmere van de twee: een egaal goudzandkleurig grasmusje waarvan de gevouwen vleugel géén donkerder verencentra laat zien, zodat de hele bovenzijde uniform oogt en de roestige staart minder afsteekt tegen de rug. De woestijngrasmus is kouder en grijzer van boven, waardoor die staart juist opvalt, en hij heeft wél donkerder centra op dekveren en tertials. Gele iris, geel snaveltje en bleke poten hebben ze allebei, dus daar heb je niets aan. In de praktijk beslist de vindplaats: de woestijngrasmus is een vogel van de Kaspische steppen en Centraal-Azië, de Afrikaanse van de Sahara, en hun areaal raakt elkaar nergens — tussen de overwinterende Aziatische vogels aan de Rode Zee en de Afrikaanse van de westelijke Sahara liggen de Nijl en de halve woestijn. Ze werden lang als één soort gevoerd, Sylvia nana, en worden door AviList 2025 als twee soorten behandeld. De Ménétriés' zwartkop deelt in Iran en Transkaspië het leefgebied maar is donkerder, met een donkere staart die hij aan één stuk door heen en weer beweegt en een roodachtige oogring.
Leefgebied
Vlakke klei- en zandhalfwoestijn en droge steppe met verspreide lage struiken — saxaul, zoutmelde, Anabasis, alsem — en harde, kale grond ertussen. De struiken zijn alleen nodig voor het nest en de zangpost; het foerageren gebeurt volledig op de open bodem eronder en ertussen. Zoutvlakten met een randje laag struweel zijn favoriet. In de winter verhuist hij naar zandwoestijn, grindvlakten en zoutstruweel langs de kust in Arabië en langs de Rode Zee, altijd waar kale grond is om over te rennen.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Broedt van de Wolgadelta en de halfwoestijnen ten noorden van de Kaspische Zee oostwaarts door Kazachstan en Turkmenistan tot Mongolië en Noordwest-China. Alleen die westelijke punt van het broedgebied ligt binnen het kaartgebied van deze gids, maar het hele winterareaal ligt er ook in: Arabië, de Sinaï, Egypte en Noordoost-Soedan, en verder oostwaarts Iran, Pakistan en Noordwest-India. In West-Europa is hij een zeer zeldzame dwaalgast, vrijwel altijd laat in het najaar aan de kust — drie Nederlandse gevallen, in Zandvoort in 1988, in Den Haag in 1994 en op Terschelling in 2015.
- Broedvogel (zomer)
- Winter
- Doortrek
- Trekrichting
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
In de winter in de Arabische woestijnen, op de Sinaï of in de Egyptische Oostelijke Woestijn zijn de tapuiten de sleutel. Deze grasmus sluit zich geregeld aan bij een foeragerende woestijntapuit of rouwtapuit en werkt de grond een meter of twee achter hem af, om te pakken wat de tapuit opjaagt. Scan dus bij elke tapuit in laag struweel de grond eromheen; vroeg of laat rent er een klein bleek vogeltje met een geel oog onder een struik vandaan. In het broedgebied ga je bij het eerste licht en wacht je op de baltsvlucht: een vogel die uit een zoutstruik omhoog fladdert en parachuterend terugzakt is veel makkelijker te vinden dan een vogel op de grond, waar hij volledig verdwijnt.
Staat van instandhouding
Niet bedreigd. Het areaal is enorm en wordt dun maar aaneengesloten bewoond, en nergens is een ernstige afname bekend. Plaatselijk verdwijnen de lage struiken die hij voor zijn nest nodig heeft door het omploegen van steppe, zware begrazing met schapen en kamelen en het kappen van saxaul voor brandhout, en in de Arabische overwinteringsgebieden speelt hetzelfde. Omdat hij leeft waar vrijwel niemand vogels telt, zijn de trends over het grootste deel van het areaal eenvoudigweg onbekend.