Alle soorten › Zangvogels › Grasmussen › Oostelijke orpheusgrasmus
Oostelijke orpheusgrasmus | Curruca crassirostris
Eastern Orphean warbler | Curruca mirlona oriental
De oostelijke orpheusgrasmus is de zware, oostelijke tegenhanger van de westelijke soort: een grote grasmus met een grove snavel, een zwarte kap en een bleek oog, die vanaf een eikentop een lange, rijke strofe uitstort. Wie hem wil zien gaat naar Lesbos of Zuidwest-Turkije, waar hij vanaf half april in de oude olijfgaarden en op de eikenhellingen zit.
Geluid
De zang is langer, voller en gevarieerder dan die van de westelijke soort: een aaneengesloten stroom van heldere, fluitende motiefjes, afgewisseld met krassende en ratelende tussenzinnen, die minuten achtereen kan doorgaan. Waar de westelijke vogel korte fluitjes met stiltes ertussen geeft, borrelt de oostelijke door en klinkt daardoor haast als een nachtegaal die af en toe zijn keel schraapt: tjuu-lie tjuu-lie tsjer-tsjer tjuuwie-liet. Hij zingt vanaf de top van een eik, een olijfboom of een hoge doornstruik, van half april tot in juni, het felst in de eerste twee uur na zonsopgang. De roep is een hard, droog tsjek, vaak in reeksen, en bij onrust een laag ratelend tsjrrr dat aan een braamsluiper doet denken maar dieper en trager klinkt.
Voor deze soort is nog geen vrij gelicentieerde opname beschikbaar.
Herkenning
Groot en zwaargebouwd, met een opvallend lange, dikke en spitse snavel — de wetenschappelijke naam crassirostris betekent niet voor niets dikbek. Het mannetje heeft een zwarte tot leiblauwzwarte kap die tot ver onder het oog en over de oorstreek doorloopt en scherp afsteekt tegen een schoon witte keel en een grijze mantel. De iris is bij oude vogels wit tot bleekgeel, met een dun licht ooglidrandje eromheen. De onderdelen zijn schoon wit, hoogstens met een lichte grijze aanslag op de flanken. De lange staart is donker met witte buitenste staartpennen, goed te zien als de vogel wegvliegt; de poten zijn leigrijs tot zwart. Vrouwtjes zijn valer en bruiner op de kop, met minder contrast en vaak een donkerder oog; jonge vogels hebben een bruinige kap en altijd een donkere iris.
Verwarringssoorten
Alles draait om de westelijke orpheusgrasmus, die sinds 2001 als aparte soort wordt behandeld — zie ook haar eigen soortpagina, waar hetzelfde verschil vanaf de andere kant is beschreven. De oostelijke vogel is gemiddeld groter en zwaarder gesnaveld, de kap is zwarter en loopt dieper door, het contrast met de grijze mantel is scherper, de onderdelen zijn schoon wit in plaats van roomkleurig of roze aangelopen, en er zit gemiddeld meer wit in de buitenste staartpennen. Elk van die kenmerken is gradueel en de variatie overlapt, dus buiten het broedgebied is een orpheusgrasmus zelden met zekerheid op naam te brengen; dan beslissen de zang en vooral de vindplaats. De arealen raken elkaar niet: de oostelijke soort broedt van Griekenland en Turkije oostwaarts tot Iran en Centraal-Azië, de westelijke van Iberië en Zuid-Frankrijk tot Noordwest-Afrika. Verder is Ruppells grasmus de gevaarlijkste buur in hetzelfde landschap: die is kleiner, en het mannetje heeft een zwarte keel met een witte baardstreep en een rode oogring, terwijl de orpheusgrasmus juist een witte keel heeft. De zwartkop is kleiner en fijner gesnaveld, met een pet die boven het oog stopt en een donker oog. De sperwergrasmus is even fors, maar heeft een gele iris, twee witte vleugelstrepen met witte tertialranden en een gesperde onderzijde. De kleine zwartkop is veel kleiner, met een felrode oogring en een ratelende stem.
Leefgebied
Warme, halfopen hellingen met opgaande begroeiing: hoge macchia met kermeseik en jeneverbes, open eikenbos en eikenhakhout, oude olijf- en amandelgaarden met stenen muurtjes, verwilderde wijngaarden en bergstruweel op de drogere hellingen. In Turkije en Iran gaat hij tot ver in het bergland, plaatselijk tot boven de tweeduizend meter. Net als de westelijke soort wil hij hoogte en uitkijkposten en mijdt hij het lage, dichte struweel waar de kleine zwartkop zit.
Waar de vogel het meest zit, ingedeeld volgens EUNIS — de Europese standaard voor leefgebieden.
Verspreiding en trek
Broedt van Kroatië, Noord-Macedonië en Griekenland oostwaarts door Turkije, de Kaukasus en de Levant tot in Iran en Centraal-Azië, en overwintert in Noordoost-Afrika, Arabië en India — een deel van het areaal ligt dus buiten dit kaartgebied. In Europa is de Egeïsche kust het bolwerk, met Lesbos als de bekendste plek. In Noordwest-Europa is hij een uitzonderlijke dwaalgast, en de weinige gevallen zijn moeizaam, omdat een zwijgende orpheusgrasmus buiten het broedgebied nauwelijks op naam te brengen is.
- Broedvogel (zomer)
- Doortrek
- donker = kerngebied, licht = dun verspreid
Waar en wanneer kijken
De laatste week van april en de eerste helft van mei, op Lesbos of langs de Turkse zuidkust, in de eerste twee uur na zonsopgang. Loop een oude olijfgaard of een eikenhelling af en wacht op de zang; die draagt ver en is het enige kenmerk dat geen twijfel laat. Zoek daarna de vogel op de hoogste twijgen en kijk naar de zware snavel, de bleke iris en de scherpe grens tussen zwarte kap en witte keel. Ruppells grasmus zit vaak in hetzelfde struweel, dus controleer altijd de keel voordat je noteert.
Staat van instandhouding
Wereldwijd niet bedreigd, met een zeer groot areaal en een grote populatie. Aan de westrand, op de Balkan en in Griekenland, is de soort plaatselijk afgenomen door het verdwijnen van extensief beheerde olijfgaarden, het opruimen van struweel en het dichtgroeien van verlaten hellingen; in Turkije en Centraal-Azië lijkt hij nog wijdverbreid. Omdat hij in Noordoost-Afrika en Arabië overwintert, spelen ook de omstandigheden langs die lange oostelijke trekroute mee.