Bonte ijsvogel | Ceryle rudis

Geluid

Luidruchtig en opvallend: een scherp, ratelend tsjirrik tsjirrik in de vlucht, en een druk, hoog gekwetter bij de kolonie of op een vaste paal. Het hele jaar te horen, het luidst in het voorjaar en overal waar meer vogels samen boven één vijver vissen; het geluid is er meestal eerder dan de waarneming.

Herkenning

Fors en zwaargebouwd, met een grote kop met korte ruige kuif, een lange zwarte dolksnavel en donkere poten. Het hele kleed is zwart-wit: zwarte bovendelen met witte spikkeling en witte vleugelvelden, een witte wenkbrauwstreep boven een zwarte oogstreep, en witte onderdelen. Het mannetje draagt twee zwarte borstbanden, een brede met daaronder een smalle; het wijfje één enkele, in het midden onderbroken band. Jonge vogels hebben een grauwe, gevlekte band. In de vlucht flitsen witte velden in de handpennen op.

Verwarrings­soorten

In het kaartgebied is er geen tweede zwart-witte ijsvogel. De ijsvogel is veel kleiner en kobaltblauw met oranje, en bidt hooguit kort en dicht bij de kant. De bandijsvogel — een uiterst zeldzame dwaalgast uit Noord-Amerika langs de Atlantische westrand — is blauwgrijs met een witte halsband en heeft niets zwart-wits. De echte valkuil is een biddende vogel op grote afstand: een visdief of dwergstern boven hetzelfde water hangt ook stil, maar heeft smalle spitse vleugels, een gevorkte staart en een lichte, dansende vlucht, terwijl de bonte ijsvogel zwaar en met de kop pal omlaag in de lucht staat.

Leefgebied

Open zoet en brak water met heldere ondiepten: meren, stuwmeren, traag stromende rivieren, irrigatiekanalen, vissenvijvers, rioolwaterbekkens en zoutpannen, en aan de kust ook lagunes en riviermondingen. Om te broeden heeft hij een steile zand- of leemwand nodig waarin tientallen paren naast elkaar kunnen graven; in zo'n kolonie helpen ongepaarde jonge mannetjes vaak mee met het voeren van andermans jongen, wat bij vogels ongewoon is. Hij jaagt boven open water, ook waar geen tak of paal binnen bereik is, en slikt kleine vis in de vlucht door — daardoor kan hij verder uit de kant vissen dan enige andere ijsvogel.

Verspreiding en trek

Binnen het kaartgebied broedt hij langs de Nijl in Egypte, in de Levant van de Jordaanvallei tot de Israëlische kustvlakte, en in Zuid-Turkije langs de Seyhan, de Ceyhan en de Eufraat, met zijn noordgrens rond Birecik en de Göksu-delta. Daarbuiten is hij verspreid over Afrika en Zuid-Azië. Standvogel, al zwerven jonge vogels; zo duiken er af en toe vogels op Cyprus en in Griekenland op. Uit Nederland is geen enkel geval bekend.

• Jaarrond
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

In Israël is de Hoelavallei het gemakkelijkst: kijk vanuit de hut over het water tot een vogel stil in de lucht blijft staan. De vissenvijvers van Ma'agan Michael en het meer van Tiberias zijn even betrouwbaar. In Egypte volstaat een wandeling langs de Nijloever bij Luxor of Assoean. Zoek naar biddende silhouetten boven open water, niet naar een zittende vogel op een tak.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd en over zijn hele areaal talrijk; in Israël en Turkije heeft hij van vissenvijvers en stuwmeren geprofiteerd. Op viskwekerijen wordt hij lokaal vervolgd of weggevangen, en het vastleggen en beschoeien van rivieroevers kost hem nestwanden. Vervuiling en vertroebeling van het water raken hem eerder dan andere viseters, omdat hij zijn prooi van hoog boven het wateroppervlak moet zien.