Woestijnvalk | Falco concolor

Geluid

Bij de nestrichel een hoog, schor kie-kie-kie-kie, ijler en scherper dan de roep van een slechtvalk, en een aanhoudend alarm zodra iemand de rotswand nadert. Daarbuiten is hij zwijgzaam. Het luidst in augustus en september, wanneer er jongen in de nissen liggen.

Herkenning

Lang en smal gebouwd, met zeer lange spitse vleugels waarvan de punten in rust tot voorbij het staarteinde reiken, en een middellange staart. De volwassen vogel is egaal blauwgrijs, iets donkerder op de handpennen, zonder tekening op de onderdelen en zonder enig contrast in de ondervleugel; washuid, oogring en poten zijn helder geel en de kop is bleek, met hooguit een vage donkere baardstreep. Jonge vogels zijn grijsbruin van boven en roomkleurig met donkere lengtestrepen van onderen, met een donkere achterrand aan vleugel en staart. Kleurvormen, zoals Eleonora's valk die heeft, kent hij niet. De vlucht is licht en zwevend, met lange glijstukken en plotselinge, razendsnelle uitvallen.

Verwarrings­soorten

Eleonora's valk is de enige echte verwarringssoort, en zijn donkere vorm is de lastigste vogel van allemaal: die is roetbruin tot zwart in plaats van blauwgrijs, langer gestaart, en toont van onderen altijd donkere ondervleugeldekveren tegen lichtere slagpennen, terwijl de woestijnvalk van onderen overal even grijs is. Let daarnaast op de vleugelpunten, die bij deze soort in rust voorbij het staarteinde steken. Het mannetje van de roodpootvalk is eveneens leigrijs, maar veel kleiner, met rode poten en washuid en een roestrode broek. Jonge woestijnvalken worden voor boomvalken aangezien, maar die zijn compacter, korter van vleugel en hebben een scherp zwart-wit koppatroon. De arealen raken elkaar maar overlappen nauwelijks: Eleonora's valk hoort bij de Middellandse Zee, de woestijnvalk bij de Rode Zee en de woestijnen daaromheen, en in de nazomer trekken ze allebei langs Eilat en de Sinaï.

Leefgebied

Kale woestijnrotsen: kliffen en wadiwanden in het binnenland, rotsige woestijneilanden in de Rode Zee en de Golf, en steile kustrotsen. Hij bouwt geen nest, maar legt in een schaduwrijke richel of nis, uit de zon. Jagen doet hij boven de woestijn eromheen en over zee: eerst op grote insecten en vleermuizen in de schemering, en vanaf augustus vooral op trekvogels die de woestijn oversteken. De koelte van de vroege ochtend en het laatste licht zijn zijn actiefste uren, en hij jaagt door tot lang na zonsondergang.

Verspreiding en trek

Broedt van Libië en Egypte over de Rode Zee-eilanden tot in Israël, Jordanië en Arabië, en verder oostwaarts tot Pakistan. In het kaartgebied gaat het om de woestijnen en kliffen van de Negev, de Judeawoestijn en de Eilatbergen, om Wadi Rum en Wadi Araba in Jordanië, en om de Egyptische Oostelijke Woestijn, de Sinaï en de Rode Zee-eilanden; in Israël gaat het om enkele tientallen paren. In oktober trekt de hele populatie weg naar Madagaskar en Oost-Afrika, dwars over het Afrikaanse continent, en pas eind april of in mei komen de vogels terug. Uit Nederland en Spanje zijn geen aanvaarde gevallen bekend.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Eilat in september en oktober: neem een uitkijkpunt in de bergen of blijf bij de zoutpannen en let op een slanke, egaal grijze valk die hoog en soepel over het land jaagt. In Jordanië geven de wanden van Wadi Rum en Dana in augustus en september de beste kans. Ga tegen zonsondergang zitten en blijf tot het bijna donker is: dan is hij het actiefst, en dan tekent het silhouet met de lange, smalle vleugels zich het scherpst tegen de lucht af.

Staat van instandhouding

Kwetsbaar (IUCN: Vulnerable, beoordeeld in 2017), met een wereldbevolking van naar schatting twee- tot ruim drieduizend volwassen vogels en een dalende trend; in 2024 is er een internationaal soortbeschermingsplan voor vastgesteld. Het zwaarst wegen verstoring van de eilandkolonies door visserij, toerisme en bouw langs de Rode Zee, illegale vangst voor de valkerij, aanvaringen en elektrocutie aan hoogspanningslijnen, en de achteruitgang van bos en jachtgebied in het overwinteringsgebied op Madagaskar. Daar komt bij dat bestrijdingsmiddelen de grote insecten wegvagen waarvan hij vóór de trektijd moet leven.