Balkanbaardgrasmus | Curruca cantillans

Geluid

De zang is een haastig, ratelend gekwetter van twee tot vier seconden, wat voller en luidruchtiger dan bij de westelijke baardgrasmus, met korte krassende motiefjes tussen de heldere: tsjerre-tsjerre-tsjirri-tsjirri-tsjree. Hij komt vanaf de top van een steeneik- of doornstruik en vaak in een klein zangvluchtje boven de phrygana. De roep telt zwaarder dan de zang: bij de vogels van Zuid-Italië en Sicilië een abrupt, kort tek, bij de Balkan- en Turkse vogels een vollere, meestal verdubbelde en licht rollende t-tret, alsof het tikken even blijft haken. Dat verdubbelde rolletje is het bruikbaarste geluidskenmerk tegenover de westelijke baardgrasmus, die altijd één droge tik geeft. Zingt van begin april tot in juni, het luidst in de ochtend en bij warm weer opnieuw tegen de avond.

Herkenning

Een kleine, slanke grasmus met een lange staart en een rode oogring. Het mannetje heeft een donker leigrijze kop en rug, en een diep baksteenrode keel en borst die scherp begrensd zijn: daaronder is de buik wit, en de overgang is een streep in plaats van een verloop. De witte baardstreep is breed en opvallend, vooral bij de vogels van de Balkan en Turkije, die de vorm albistriata vertegenwoordigen; bij de vogels van Zuid-Italië en Sicilië is het rood wat lichter en de baardstreep smaller. De handpenprojectie is lang en smal, met zes tot zeven zichtbare pennetjes. De een-na-buitenste staartpen draagt een smalle witte wig langs de schacht — geen vierkant puntje. Het vrouwtje is bruingrijs boven, vuilwit met een zandroze waas onder, en heeft de baardstreep hooguit vaag aangeduid; de roodachtige oogring blijft, met een dun licht ringetje eromheen.

Verwarrings­soorten

De westelijke baardgrasmus en Moltoni's baardgrasmus zijn de hele opgave — zie ook hun eigen pagina's, waar hetzelfde verschil vanaf de andere kant beschreven staat. Het beslissende beeld is het contrast op de onderkant: bij deze soort een diep baksteenrode keel en borst met een scherpe grens tegen een witte buik, bij de westelijke een warm oranjerood dat zonder grens tot op de buik doorloopt, en bij Moltoni's een licht zalmroze dat eveneens uitvloeit. Daarnaast is de brede witte baardstreep van de oostelijke vogels een goed hulpmiddel, en de handpenprojectie is bij deze soort langer en smaller. Wie een foto van de gespreide staart heeft, is klaar: alleen de balkanbaardgrasmus heeft die smalle witte wig langs de schacht van de een-na-buitenste pen, waar de andere twee een vierkant wit puntje hebben. Bij vrouwtjes en eerstejaars is er op kleed geen verschil dat standhoudt, en dan blijft alleen de roep over — hier een abrupt tek bij de Zuid-Italiaanse vorm en een verdubbeld, rollend t-tret bij de Balkanvogels, tegenover een enkel droog tek bij de westelijke en een echte ratel bij Moltoni's. Verder lijkt een vrouwtje op een kleine grasmus, maar die mist de rode oogring en heeft een breed roestbruin vleugelpaneel; de brilgrasmus heeft een witte oogring, donkere teugels en een veel roodbruiner vleugel.

Leefgebied

Warm, droog en doornig mediterraan struweel: maquis van steeneik, aardbeiboom en mastiek, garrigue op kalksteen, en vooral de lage, stekelige phrygana van Griekenland en de Egeïsche eilanden, waar hij de karakteristieke zanger van iedere doornige bolstruik is. Ook in verwaarloosde olijfgaarden, langs bosranden en in bergstruweel tot ruim duizend meter. Hij zoekt struweel met open plekken erin en met uitstekende twijgen om vanaf te zingen, en verdwijnt zodra het struweel tot bos dichtgroeit.

Verspreiding en trek

Broedt van Midden- en Zuid-Italië en Sicilië oostwaarts over de Balkan — Kroatië, Bosnië, Montenegro, Albanië, Noord-Macedonië, Bulgarije en Griekenland — tot in West-Turkije, en overwintert in de Sahel van Tsjaad en Soedan tot in de westelijke Sahelzone. Op Kreta en de Egeïsche eilanden is hij in het voorjaar een van de gewoonste zangvogels van het struweel. Hij komt eind maart en in april aan en vertrekt in augustus en september. In Nederland is hij een uitzonderlijke dwaalgast, en dan bijna altijd een voorjaarsmannetje, want alleen daarvan is de determinatie rond te krijgen; in Spanje is hij een dwaalgast met enkele aanvaarde gevallen.

• Broedvogel (zomer)
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

April en mei, op Kreta, Lesbos of in de Peloponnesos, in phrygana op een zuidhelling, vroeg in de ochtend. Loop een pad langs de rand van het struweel en let op zingende vogels op de bovenste twijgjes; de mannetjes zijn dan zo scherp getekend dat je in één blik het rode borstschild, de witte baardstreep en de witte buik ziet zitten. Neem in het najaar altijd de roep op: een verdubbeld rolletje is dan meer waard dan een reeks foto's van een vaal vrouwtje.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd (LC). De soort is talrijk over een groot areaal en de Europese aantallen ogen stabiel; in Griekenland, Turkije en op de Balkan is hij een van de gewoonste struweelvogels. Op de lange termijn drukken drie dingen: het opruimen van phrygana en maquis voor olijfaanplant en bebouwing langs de kust, grote branden in droge zomers, en het geleidelijk dichtgroeien van verlaten weidegrond tot bos. Omdat de vogels de Sahara oversteken en in de Sahel overwinteren, werkt ook de regenval daar door in de aantallen.