Izabeltapuit | Oenanthe isabellina

Geluid

De zang is luid, haastig en leeuwerikachtig, veel krachtiger dan die van de tapuit: hij begint met een paar krakende, klokkende noten en gaat over in een lange reeks heldere fluittonen met veel nabootsing van andere steppevogels, vaak in een hoge, fladderende zangvlucht die met gespreide staart eindigt in een duik. Kenmerkend zijn de fluitende, bijna menselijke noten die er tussendoor komen. De roep is een luid gefloten wiet en een hard tsjak, en bij het nest een merkwaardig piepend tsjiep. Te horen van april tot in juli.

Herkenning

Grote, forse en opvallend hoogbenige tapuit met een grote kop en een korte staart; de indruk is die van een bleke, lichtjes topzware vogel die heel rechtop staat en voortdurend knikt en met de staart wipt. De hele vogel is egaal zandkleurig — bovenzijde, borst en flanken lopen zonder contrast in elkaar over — en de vleugel is even bleek als de mantel, omdat de vleugelveren brede zandkleurige zomen dragen. Eén veertje wijkt af: het alula-veertje is donker en steekt als een klein zwart vlekje af tegen de bleke vleugel. Het gezicht is vlak, met donkere teugels, een oogring en een witte wenkbrauwstreep die vóór het oog het duidelijkst is. De snavel is lang en zwaar en zwart, de poten lang en zwart. De staart is kort, met een witte basis en een brede zwarte eindband die meer dan de helft van de staart beslaat, zodat het witte stuitvlak klein oogt. Ondervleugeldekveren en oksels zijn zuiver wit. Mannetje en vrouwtje zijn gelijk.

Verwarrings­soorten

Het draait om het vrouwtje en de najaarsvogels van de tapuit — zie ook diens eigen soortpagina, waar hetzelfde verschil vanaf de andere kant is beschreven. De tapuit is kleiner en korter van poot, met een langere staart en een minder rechtopstaande houding. Zijn vleugel is duidelijk donkerder dan de mantel — zwartbruine veren met lichte zomen — zodat de gevouwen vleugel afsteekt, en het alula-veertje valt daarin juist niet op. Zijn wenkbrauwstreep is beige en het breedst achter het oog, waar die van de izabeltapuit wit is en vóór het oog het sterkst. De borst is bij de tapuit warmer oranjebeige, bij de izabeltapuit egaal zandkleurig. Beslissend is de staart: bij de tapuit beslaat de zwarte eindband ongeveer een kwart tot een derde van de staart en oogt het wit ruim, bij de izabeltapuit meer dan de helft en oogt het wit krap. Wie de vogel in de hand of op een goede foto heeft, kijkt naar de oksels: wit bij izabeltapuit, grijs gevlekt bij tapuit. De woestijntapuit heeft een geheel zwarte staart. De westelijke en de oostelijke blonde tapuit zijn kleiner en slanker, met veel minder zwart in de staart en, bij het mannetje, een zwarte keel of een zwart oorveld.

Leefgebied

Droge, open en kortbegroeide vlakten: steppe en steppegrasland, halfwoestijn met verspreide pollen, stenige hoogvlakten en bergsteppe tot boven de 3000 meter in Iran en Centraal-Azië, sterk begraasde weiden en braakliggende akkerranden. De nestkeuze is bepalend: hij nestelt vrijwel altijd in de gang van een gravend zoogdier — soeslik, gerbil, hamster of springmuis — en niet, zoals de andere tapuiten, onder een steen. Waar de knaagdierkolonies verdwijnen, verdwijnt hij mee.

Verspreiding en trek

Broedvogel van de steppegordel, van Zuidoost-Europa en Turkije door de Kaukasus, Iran en Centraal-Azië tot Mongolië en Noord-China. De westrand ligt in Roemenië, Bulgarije, Noord-Griekenland en Oekraïne, waar hij plaatselijk en in wisselende aantallen broedt; in Turkije en de Kaukasus is hij algemeen. Alle vogels overwinteren buiten het broedgebied: in de Sahel van Senegal tot Ethiopië, op het Arabisch Schiereiland en in Noordwest-India. Naar Noordwest-Europa komt hij als zeldzame dwaalgast, vrijwel altijd in oktober en november, en dan meestal op kale akkers en kwelders langs de kust.

• Jaarrond
• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

In mei op de Anatolische hoogvlakte, bijvoorbeeld rond Sivas of Niğde: rijd een grindweg door de steppe en zoek de vogel die kaarsrecht boven op een molshoop of een knaagdierheuveltje staat. Hij vliegt vaak eerst op, zingt zijn leeuwerikstrofe en valt dan met gespreide staart terug — precies het moment om de brede zwarte eindband te zien. Bij een dwaalgast in het najaar doe je hetzelfde: niet naar het verenkleed kijken maar naar de verhoudingen en naar de staart, en desnoods wachten tot de vogel de vleugel licht en de witte oksels laat zien.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd: een enorm areaal, een grote populatie en over het geheel een stabiele trend. Regionaal is er wel druk. Het omzetten van steppe in bouwland en de vervolging en achteruitgang van gravende knaagdieren nemen zijn nestplaatsen weg, terwijl juist zeer extensieve begrazing hem helpt: te hoog gras is voor hem onbruikbaar. Aan de westrand van het areaal, in Zuidoost-Europa, zijn de aantallen daardoor klein en wisselvallig, terwijl de kern in Azië onveranderd sterk is.