Ménétriés' zwartkop | Curruca mystacea

Geluid

De zang is een haastig, krassend babbeltje van twee tot vier seconden, dunner en ijler dan dat van de kleine zwartkop en met minder ratel erin, waar hier en daar een zoete fluittoon doorheen loopt. Hij wordt gegeven vanaf de top van een tamarisk of in een kort, fladderend zangvluchtje boven het struweel. Veel bruikbaarder is de roep: een droog, zoemend, wat nasaal dzjèh dat hij bij elke verstoring geeft en dat in het lege terrein ver draagt, plus een hard tsjek. Zingt van april tot in juni; in de winterkwartieren is hij vrijwel stil en hoor je alleen dat zoemende roepje.

Herkenning

Een kleine, slanke grasmus met een lange, zwarte staart die opvalt tegen een bleke, zandig grijsbruine rug. Het mannetje heeft een doffe zwarte kruin en een zwart masker rond het oog, maar dat zwart is niet scherp begrensd: in de nek en op de wangen vervaagt het in grijs, zodat er geen echte kap staat. De oogring is oranjerood, de keel wit, en over de borst ligt een zachte roze waas die bij verse voorjaarsvogels van keel tot flank doorloopt. De tertials en de grote dekveren zijn effen, zonder lichte randjes, waardoor de gevouwen vleugel ongetekend oogt. De poten zijn bleek roodbruin. Het vrouwtje is zandgrijs met een vuilwitte onderkant, een bleek oogringetje en dezelfde donkere staart; jonge vogels zien er net zo uit. In alle kleden is de combinatie donkere staart tegen bleke rug plus die rondgaande staartbeweging het snelste kenmerk.

Verwarrings­soorten

De kleine zwartkop is de vaste verwarring en het verschil zit in de kwaliteit van het zwart, niet in de aanwezigheid ervan. Bij de kleine zwartkop is de kap glanzend gitzwart, dekt hij de hele kop tot onder het oog en staat hij als met een mes afgesneden tegen de witte keel. Bij Ménétriés' zwartkop is het zwart dof en roetig, blijft het tot kruin en oogstreek beperkt en loopt het in de nek uit in grijs. Daar komt bij dat de onderdelen roze aangelopen zijn in plaats van schoon wit, dat de bovendelen bleker en zandiger zijn, en dat de staart anders wordt bewogen: de kleine zwartkop wipt en schokt hem, deze vogel zwaait hem rond. De baardgrasmussen zijn ook roze van onderen, maar die hebben een witte baardstreep onder de wang, die hier volledig ontbreekt, en een veel kortere, minder zwarte staart. Bij een mannetje Rüppells grasmus is de kéél zwart met een brede witte baardstreep, en bij de cyprusgrasmus staan zwarte spikkels over de hele onderkant — twee soorten die alleen op de kop lijken. Vrouwtjes en eerstejaars zijn het lastigst: die zijn zo bleek en zo weinig getekend dat je vaak alleen de zwarte staart tegen de zandige rug en de beweging ervan overhoudt.

Leefgebied

In het broedgebied struweel in droge valleien en langs rivieren: dichte tamarisken op de zand- en grindbanken van de Eufraat, populieren- en wilgenopslag langs irrigatiekanalen, en verderop naar het oosten zoutstruweel en halfwoestijn met verspreide struiken. In de winter en op trek zit hij in acaciawadi's, zoutmelde en tamarisk langs de Rode Zee en in de Arava, en in het struweel om de oases van de Sinaï. Steeds is het beeld hetzelfde: struiken van een halve tot twee meter hoog met veel open, kale grond ertussen waar hij laag doorheen scharrelt.

Verspreiding en trek

Broedt van Zuidoost-Turkije en de Transkaukasus oostwaarts door Iran en Turkmenistan tot in Pakistan, in drie ondersoorten. Binnen het kaartgebied is dat alleen de strook langs de Eufraat en de zijrivieren daarvan in Zuidoost-Turkije, rond Birecik en Halfeti. De winterkwartieren liggen in Arabië, Zuid-Iran, langs de Rode Zee en in Noordoost-Afrika, en die liggen wél voor een groot deel binnen de kaart. In Israël is hij daardoor een schaarse maar vrijwel jaarlijkse verschijning, vooral in de winter en op doortrek in de Arava en rond Eilat; op Cyprus valt er elk jaar wel een enkele te noteren. In West-Europa is hij een uitzonderlijke dwaalgast.

• Broedvogel (zomer)
• Winter
• Doortrek
• Trekrichting
• donker = kerngebied, licht = dun verspreid

Waar en wanneer kijken

Half mei langs de Eufraat bij Birecik, in de tamarisken op de rivierbanken, in het eerste uur na zonsopgang. Loop de rand van het struweel af en let op beweging in de top: de vogel zingt kort en gaat dan weer laag zitten. In Israël is de winter het seizoen — een zoutstruweelwadi in de Arava of de akkerranden bij Eilat, waar hij tussen kleine zwartkoppen en zwartkoppen doorschiet. Kijk in beide gevallen niet naar de kop maar naar de staart: de kleine zwartkop schokt hem omhoog, deze vogel zwaait hem rond, en dat verschil zie je op afstand eerder dan welke veertekening ook.

Staat van instandhouding

Niet bedreigd, met een groot areaal van Turkije tot Pakistan en zonder aanwijzingen voor een brede afname. De westrand van dat areaal is wel kwetsbaar, want die hangt aan de tamariskgordel langs de Eufraat, en die staat onder druk van stuwdammen, wateronttrekking voor bevloeiing, zandwinning en begrazing van de rivierbanken. Waar de rivier is opgestuwd verdwijnt het lage struweel op de banken en daarmee de vogel. Over de aantallen in de winterkwartieren is nauwelijks iets bekend, omdat hij daar stil, laag en in moeilijk terrein zit.